Tanbûrî Cemil Bey
1871/1873 – 1916
TDV’nin Türk mûsikîsi tarihinin en büyük tanbur virtüözlerinden saydığı sâzende ve bestekâr. Tanbur tavrını değiştirip daha hareketli bir üslup kurdu; kemençe, lavta, ud ve viyolonseli de aynı yetkinlikle çaldı. Kırka yakın eserinin en ünlüleri Şedd-i Araban ve Ferahfezâ saz semâileridir; taksimlerini kovan ve taş plaklara doldurdu.
Hayatı
Tanbûrî Cemil Bey, İstanbul'da Molla Gürânî semtinde doğdu. Doğum tarihi üç farklı biçimde aktarılır: oğlu Mesut Cemil 1873'ü, İbnülemin Mahmud Kemal ve Rauf Yektâ 9 Mayıs 1871'i, Başbakanlık sicil defterindeki hal tercümesi 17 Eylül 1872'yi verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Mehmed Tevfik Bey, annesi Zihniyâr Hanım'dır. Üç yaşında babasını kaybedince amcası Refik Bey'in himayesinde büyüdü. Rüşdiyeden sonra Hamidiye Ticaret Mektebi'ne ve Mülkiye'ye birer yıl devam etti, ikisini de bitirmedi. İlk musiki bilgisini ağabeyi Ahmed Bey'den edindi; Kemânî Aleksan Ağa'dan Hamparsum ve Batı notasını öğrendi. On beş yaşında tanbura başladı ve iki yılda kendini tanıttı. Tanbûrî Ali Efendi'den klasik mektebin inceliklerini öğrendi. Yirmi yaşına doğru kemençe, lavta ve viyolonselde de ustalaştı.
1892'de Bâbıâli Tercüme Kalemi'ne mülâzım olarak girdi, birkaç hafta sonra Hariciye Nezâreti Umûr-ı Şehbenderî Kalemi'ne geçti ve sonra başkâtipliğe yükseldi. II. Abdülhamid ona ikinci rütbe Mecîdî nişanı verdi. II. Meşrutiyet'ten sonra isteğiyle görevinden ayrıldı ve 1912'de açılan Dârülbedâyi'nin musiki bölümünde bir süre hocalık yaptı. 28 Temmuz ya da 5 Ağustos 1916'da Aksaray'daki evinde öldü ve Merkezefendi Mezarlığı'na gömüldü; TDV, mezarının yerinin bugün bilinmediğini ekler.
Musikideki yeri
TDV'ye göre Cemil Bey eline aldığı sazı kısa sürede çalabilen biri ve Türk musikisi tarihinin en büyük tanbur virtüozlarındandır. Düzenli ders almadığı hâlde tanbur, lavta, kemençe, ud ve viyolonseli aynı yetkinlikle çaldı. Zamanın tanbur tavrını değiştirdi, daha hareketli ve canlı bir üslup kurdu. Tanburu bazen kemençe yayıyla çaldı, lavtaya tanbur tekniğini uyguladı. Eskiden yalnız kaba sazda kullanılan kemençeyi ince sazda da çalınabilir bir düzeye taşıyan Kemençeci Vasil'den yararlandı ve onunla birlikte bu sazın iki klasik virtüozundan biri sayıldı. Notalarını çoğunlukla Hamparsum ile yazar, bu notanın Batı notasına göre değerli olduğunu söylerdi. Batı müziğiyle de ilgilendi; Godowski ve Hegey gibi piyano virtüozlarıyla tanıştı. İngilizce Vikipedi yaylı tanburun mucidi olarak anıldığını yazar.
TDV, onun taksim türünü yeniden canlandırıp ona bağımsız bir kimlik kazandırdığını, kovanlara ve taş plaklara doldurduğu taksimlerin sonraki sâzendeler için örnek olduğunu belirtir. Kaynaklar yalnızca plak ve kovan kayıtlarının varlığını söyler; kayıt sayısını ve şirketleri belirtmez.
Tanınmış eserleri
TDV, peşrev, saz semâisi, longa, oyun havası ve şarkı formunda kırka yakın eser bestelediğini yazar; Vikipedi yirmiyi aşkın belgeli eser anar. En ünlüleri iki saz semâisidir:
- Şedd-i Araban Saz Semâisi
- Ferahfezâ Saz Semâisi
Yazıları ve öğrencileri
Sabah gazetesinde 1899–1900 dolaylarında musikiyle ilgili makaleler yayımladı. Türk musikisi nazariyatına dair en önemli telifi *Rehber-i Mûsikî*'dir (basımlar 1318, 1321, 1341). Kāmûs-ı Mûsikî ve Kemençe Metodu başlangıçta kaldı. Büyük boy bir nota serisi de yayımladı. Öğrencileri arasında Refik Fersan ve eşi Fâhire Fersan, Fâize Ergin, Müzeyyen Hüznî Hanım, Kadı Fuad Bey ve ablasının oğlu Hikmet Bey sayılır; üslubunu en iyi benimseyenler Hikmet Bey ile Fuad Bey olmuştur. Oğlu Mesut Cemil de tanbur ustasıdır ve babasının hayatı üzerine bir kitap yazmıştır (Ankara 1947).