Zeki Müren
1931 – 1996
“Sanat Güneşi.” 1950’de İstanbul Radyosu’nun solist sınavını birincilikle kazandı; 1955’te “Manolyam” ile Türkiye’de ilk kez verilen Altın Plak Ödülü’nü aldı. MESAM ve MSG kayıtlarında 180 eserde besteci olarak geçer; sahne kostümlerini çoğunlukla kendisi tasarladı.
Hayatı
Zeki Müren, Bursa'nın Hisar semtindeki ahşap bir evde, Üsküp'ten göç etmiş bir ailenin tek çocuğu olarak doğdu. Babası Kaya Müren kereste tüccarıydı. Resmî kayıtlardaki doğum tarihi 2 Ocak 1931'dir; gerçek günün 6 Aralık 1930 olduğu da aktarılır. İlkokulda öğretmenleri müzikli müsamerelerde ona roller verdi. Ortaokuldan sonra İstanbul'a gitti, Boğaziçi Lisesi'ni bitirdi ve Güzel Sanatlar Akademisi'nin Yüksek Süsleme Bölümü'nde Sabih Gözen'in atölyesinde okudu. Desen ve resim çalışmalarını yıllarca sergiledi.
Musiki eğitimi akademik bir konservatuvar çizgisinden çok usta-çırak yoluyla ilerledi. Bursa'da tanburî İzzet Gerçeker'den solfej ve usul dersi aldı. İstanbul'da Agopos Efendi ve Udî Kirkor gibi hocalardan faydalandı; repertuvarını Şerif İçli, Refik Fersan, Sadi Işılay ve Kadri Şençalar'ın yanında genişletti.
Musikideki yeri
1950'de İstanbul Radyosu'nun açtığı solist sınavını 186 aday arasında birincilikle kazandı. 1 Ocak 1951'deki ilk canlı radyo konserinde Hakkı Derman, Şerif İçli, Şükrü Tunar, Refik Fersan ve Necdet Gezen ona eşlik etti. Aynı hafta Şükrü Tunar'ın plak fabrikasında kaydedilen "Muhabbet Kuşu" ona Anadolu'da tanınma yolunu açtı. Radyo programları yaklaşık on beş yıl sürdü; ardından ağırlığını sahneye ve plağa verdi.
İlk sahne konserini 26 Mayıs 1955'te verdi. Aynı yıl "Manolyam" ile Türkiye'de ilk kez verilen Altın Plak Ödülü'nü aldı. Maksim Gazinosu'nda on bir yıl boyunca Behiye Aksoy'la dönüşümlü sahne aldı. Saz heyetine tek tip kıyafet giydirmek ve "T" biçimli bir podyum kullanmak gibi yenilikleri bu sahne düzenine soktu. Kostümlerini çoğunlukla kendisi tasarladı: 1958'de payetli ceketi, 1970'te "Uğur Duvağı" adını verdiği mini etekli kostümü giydi. Bu görünüm, 1950'lerden itibaren kamusal alanda alışılmış kalıpları zorlayan bir imaj olarak tartışıldı.
1953'te Beklenen Şarkı ile sinemaya girdi; toplamda on dokuz filmde oynadı. 1965'te yaklaşık yüz şiirini içeren Bıldırcın Yağmuru adlı kitabı çıktı. 1976'da Londra'daki Royal Albert Hall'da sahne alan ilk Türk sanatçı olarak anılır. 1969'daki Aspendos konserinden sonra Antalya halkı için "Müziğin Paşası" adı kullanılmaya başlandı.
Tanınmış eserleri
Türkçe Vikipedi'de "üç yüzü aşkın beste" rakamı geçse de aynı maddede MESAM ve MSG veri tabanlarında besteci ya da besteci-söz yazarı olarak kayıtlı eser sayısı 180 olarak verilir. Ayrıca bazı eserlerin asıl bestecisi tartışmalıdır: "Muhabbet Kuşu"nu Şükrü Tunar'ın bestelediği belirtilir, 2008 ve 2024'teki bazı beyanlarda Tunar'ın eserlerini Müren'e sattığı ileri sürülür. Bu iddialar belgelenmiş bir hüküm değil, tartışma olarak aktarılır.
- "Zehretme hayatı bana cânânım" — on yedi yaşında bestelediği ilk şarkı; acemkürdî makamında
- "Şimdi uzaklardasın" — sûzinâk makamında
- "Manolyam" — kürdilihicazkâr makamında
- "Gözlerinin içine başka hayal girmesin" — nihâvend makamında
- "Bir demet yasemen" ve "Elbet bir gün buluşacağız" — en sevilen eserleri arasında sayılır
Eserlerinin makamları tek bir makamda toplanmaz.
Mirası
1991'de Devlet Sanatçısı unvanını aldı. Son yıllarını kalp rahatsızlığı ve şeker hastalığı yüzünden sahneden uzak, Bodrum'daki evinde geçirdi. 24 Eylül 1996'da İzmir'de TRT İzmir stüdyosunda yeni televizyon programı *Müren'in Konukları*nın ilk çekiminde kalp krizi geçirerek öldü. Bursa'da Ulu Cami'de cenaze namazı kılındı; Emir Sultan Mezarlığı'nda babasının yanına defnedildi. Mal varlığını Türk Eğitim Vakfı ile Mehmetçik Vakfı'na bıraktı; iki vakıf 2002'de Bursa'da Zeki Müren Güzel Sanatlar Anadolu Lisesi'ni yaptırdı. Bodrum'daki evi 8 Haziran 2000'de Zeki Müren Sanat Müzesi olarak açıldı. 6 Aralık, 2012'den beri Türk Sanat Müziği Günü olarak kutlanır.