Nakkaş Hasan Paşa
Av sahnesi · Eğri Fetihnâmesi · detay
Nakkaş Osman’ın yanında yetişen, nakkaşlıktan vezirliğe yükselen sanatçı. III. Mehmed’in Eğri Seferi’ni anlatan Eğri Fethi Târihi’ni resimledi; klasik üslubu XVII. yüzyıla taşıyan kuşaktandır.
Hayatı
Nakkaş Hasan Paşa'nın erken yıllarına dair bilgi yoktur. TDV İslâm Ansiklopedisi onun Enderûn'da yetiştiğini ve Harem-i Hümâyun hizmetinde bulunduğunu anlaşılır bulur. 1581'de III. Murad döneminin başnakkaşı Nakkaş Osman'ın yanında çalışanlar arasındaydı. Sonra bölükbaşı oldu; 1596–97'de anahtar oğlanı, 1597–98'de tülbent gulâmı olarak Harem'de görev yaptı. Hasanbeyzâde, harem odabaşısı ve silâhdarken kendisine yüklenen bir suçlamayla 1603'te kapıcıbaşılık verilerek Enderûn'dan çıkarıldığını yazar.
Bundan sonra Tophane nâzırı oldu. 1604'te yeniçeri ağalığına getirildi, Macaristan seferinde Malkoç Ali Paşa'nın yanında yer aldı ve 17 Aralık 1604'te Rumeli beylerbeyi oldu; ardından vezirlik payesi aldı. I. Ahmed, Celâlî isyanlarını bastırmak için Bursa'ya gitmeyi düşündüğünde şehrin muhafazasını üstlendi (1605) ve Kuyucu Murad Paşa gelene kadar sadâret kaymakamlığı yaptı. 1607'de Kalenderoğlu ile Ulubat civarında karşılaştı, ama savaşa girmedi; takviye için gelen kuvvetler yenildi. Bu olayın ardından Rumeli beylerbeyiliğinden ayrılmak istedi, kubbe vezirliği sürdü. 1609'da Budin beylerbeyi oldu, 1613'te yeniden aynı görevi aldı. II. Osman döneminde dördüncü, sonra üçüncü vezirliğe yükseldi. Temmuz 1622'de (Ramazan 1031) öldü. Eyüp'te klasik üslupta bir türbesi vardır. Beylerbeyi sahilinde yalısı olduğu ve bugünkü Nakkaştepe ile Nakkaş Burnu adlarının ondan kaldığı anlatılır; Evliya Çelebi ise Ortaköy'de yalısı, Kuzguncuk'ta bahçesi bulunduğunu yazar.
Üslubu ve katkısı
Resim becerisinden ilk söz eden kişi saray şehnâmecisi Tâlikîzâde Mehmed Subhi'dir. Tâlikîzâde, *Eğri Fethi Târihi*'nin sonlarında, Hasan Paşa'nın metnini suretlerle süslediğini ve onun için Behzâd'ın benzeri dediğini yazar; ona göre bir şölen çizse âşıklar keyiften can verir. Aynı yazmada Tâlikîzâde'yi, kâtibini ve nakkaşını nakkaşhânede çalışırken gösteren bir sahne bulunur; Hasan'ın üç kişiden hangisi olduğu, önündeki kâğıda resim yapmasından anlaşılır. TDV'nin tarif ettiği üslup şöyledir: şişman, kısa ve kalın boyunlu, dolgun yüzlü, kalın siyah kaşlı, ucu düz kesilmiş sakallı tipler; giyim ve yüz ifadeleriyle belirtilen kültürel kimlik farkları; uzun gövdeli ağaçlar ve birbirini kesen sivri tepeler. Düz sürülen turuncu, kırmızı, firuze, sarı ve iç mekân zeminlerinde kızıl kahverengi başlıca renklerdir.
Önemli eserleri
1588–1601 arasında Türkçe yazılmış yirmi kadar tarihî ve edebî eserin görselleştirilmesinde çalıştığı anlaşılır. Başlıcaları:
- Eğri Fethi Târihi — III. Mehmed'in Eğri seferi ve Haçova Meydan Savaşı anlatılır; Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 1609. Hasan, Bâbüssaâde ağası Gazanfer Ağa'yı bu eserde padişahın hemen yanına yerleştirmiştir; ikisinin de Enderûn'dan yetişmiş olması yakınlıklarının sebebi olarak gösterilir.
- Siyer-i Nebî (1595, Erzurumlu Darîr) — Hazine 1221'de, Kaydar'ın avlanmasını gösteren, karakalemle çizilmiş ve boyanmış avcı sahnesi yer alır.
- Tâlikîzâde'nin tarihleri; ayrıca Gazanfer Ağa için hazırlanan Molla Câmî'nin *Bahâristân*'ının Türkçe versiyonu.
- I. Ahmed'in tezhipli tuğrası ve Ahmed Şemseddin Karahisârî mushafının tezhipleri; bunlar onun yetenekli bir müzehhip olduğunu da gösterir.
Sayfada gösterilen av sahnesi Eğri Fetihnâmesi (1598) ile ilişkilendirilir; TDV'de anılan av sahnesi ise *Siyer-i Nebî*'dendir.
Mirası
Nakkaş Osman'ın yanında yetişen, sonra devlet hizmetinde yükselen Hasan Paşa'nın hayatı, saray nakkaşhânesi ile idarî kadroların birbirinden kopuk olmadığını gösterir. TDV maddesi onun sernakkaş unvanını anmaz.