Velîcan
Eser görseli serbest erişimde bulunamadı
İmzasıyla tanınan Tebrizli nakkaş; yaklaşık 1580’de İstanbul’a geldi. Şahkulu’ndan sonra saz yolunu sürdürenlerdendir; daha sade ve ayrıntısız çalıştı, eserleri 1580–1600 yıllarına aittir.
Kimliği
Velîcan (Veli Can), imzasıyla tanınan Tebrizli bir nakkaştır. Doğum ve ölüm tarihi kaynaklarda yoktur. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde ayrı bir maddesi bulunmaz, adı yalnızca Şahkulu maddesinde geçer. Orada Şahkulu'dan sonra saz yolunu sevilerek kullanan nakkaşlardan biri olarak anılır ve eserlerinin 1580–1600 arasına ait olduğu söylenir. İngilizce Vikipedi'nin saz üslubu maddesi ise onun İstanbul'a yaklaşık 1580'de Tebriz'den geldiğini yazar ve kaynak olarak Grove Art Online'daki Sheila Canby maddesini gösterir.
Saz yolu ve Velîcan'ın yeri
Saz yolu, Osmanlı saray nakışhânesinde XVI. yüzyılın ilk yarısından başlayarak gelişen bir bezeme üslubudur. TDV'ye göre bu üslup, boyanmamış kâğıt üzerine siyah mürekkep ve fırçayla çalışmaktan doğmuştur. Dilimli, kıvrak yapraklar, hatâyî çiçekleri, ejder, sîmurg ve ki'lin gibi efsanevî hayvanlar ile peri figürleri başlıca konularıdır. Üslubun ilk temsilcisi, Tebriz'de Âgā Mîrek'in yanında yetişen Şahkulu'dur. Şahkulu'nun 1515'te Tebriz'den İstanbul'a getirilen sanatkârlar arasında olduğunu bir arşiv belgesi gösterir; Kanûnî devrinde nakkaşlar bölüğünün başı olmuştur.
Velîcan bu çizginin sonraki evresine bağlanır. TDV, onun işçiliğini Şahkulu'ya kıyasla daha sade ve ayrıntıdan uzak diye niteler. Aynı yargıyı İngilizce Vikipedi'deki özet de destekler: Walter Denny'ye atfedilen görüşe göre saz üslubunun erken dönemindeki atılgan ve serbest çizgi, sonraki dönemde yerini bitmişlik, doku ve dengeli kompozisyon kaygısına bırakmıştır. Aynı maddeye göre Velîcan daha çok figürlü konularla ilgilenmiş, peri figürlerinin yanı sıra genç kadın ve erkek resimleriyle de anılmıştır. Bu bilgi ikinci el bir derlemeye dayandığı için temkinle okunmalıdır.
Eserleri hakkında
Okunan kaynaklarda Velîcan'ın hangi yazma ya da albümlerde çalıştığı sayılmaz. Vikipedi'de ona ya da çevresindeki bir sanatçıya atfedilen, yaklaşık 1585 tarihli bir kadın portresinden (Sadberk Hanım Müzesi) ve Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndeki bir albümde yer alan, ona atfedilen bir palmet (hatâyî) çiziminden söz edilir. Bunlar atıftır; imzalı ve tarihli eser sayımı yapılabilmiş değildir.
Mirası
Velîcan, Tebriz'den İstanbul'a gelen ikinci büyük saz yolu nakkaşıdır ve Şahkulu'nun açtığı üslubun XVI. yüzyıl sonundaki sade bir devamını temsil eder. Bu üslup, TDV'ye göre XVIII. yüzyılın ikinci yarısına kadar tezhipte, çinide, kumaşta ve halıda kullanılmayı sürdürdü. Velîcan hakkındaki ayrıntılı bilgi için ihtisas yayınlarına, özellikle Grove Art Online'daki maddesine ve Banu Mahir'in saz üslubu üzerine çalışmalarına bakmak gerekir.