Hasan Rıza Efendi
Hilye-i Şerîfe
Nesihteki okunaklılığıyla tanınan geç Osmanlı hattatı. On dokuz mushaf yazdı; basılmak üzere yazdığı âyet-berkenâr mushafı 1884ʼten itibaren defalarca basıldı.
Hayatı ve hocaları
Hacı Hasan Rızâ Efendi Üsküdar'da doğdu; kaynaklar doğum yılını 1849 (1265) olarak anar, TDV İslâm Ansiklopedisi yıl vermez. Babası Ahmed Nazif Efendi, Tırnova eski posta müdürü ve Mustafa Reşid Paşa'nın kilercisiydi. İlk öğrenim yıllarından itibaren hüsn-i hatta ilgi duydu ve aralarında Yahyâ Hilmi Efendi'nin de bulunduğu birkaç hocadan meşk etti. Babası yeniden posta müdürlüğüne atanınca ailesiyle Tırnova'ya gitti; 1865'te İstanbul'a döndü. Babasını kaybedince, Pertevniyal Vâlide Sultan'ın kapı çuhadarı olan amcasının aracılığıyla Muzıka-yi Hümâyun'a kaydedildi.
Orada hat muallimi Mehmed Şefik Bey'den meşke başladı ve on altı arkadaşıyla birlikte icâzet aldı. Şefik Bey, onun Kazasker Mustafa İzzet Efendi'den de yararlanmasını sağladı; ta'liki ise Sâmi Efendi'den öğrendi. 1871'de Muzıka-yi Hümâyun imamlığına getirildi, 1876'da hacca gitti. Şefik Bey'in emekliye ayrılması üzerine 1879'da aynı kurumun hat muallimi oldu. Kurumda hat dersi kalkınca imamlığa devam etti; 1908'de padişah mevlidhanları arasına katıldı. 31 Mayıs 1914'te açılan Medresetü'l-hattâtîn'de sülüs-nesih hocalığına tayin edildi, fakat gözlerindeki rahatsızlık yüzünden bir süre sonra ayrıldı. Uzun yıllar oturduğu Cihangir'deki evi 1916 yangınında yanınca Rumelihisarı'na taşındı. Orada 1 Mart 1920'de (10 Cemâziyelâhir 1338) öldü ve hisarın yanındaki kabristana gömüldü; kabir kitâbesi sonradan yazdırılmıştır. Evi ölümünden iki gün sonra yandı, ama eserleri kurtarıldı.
Üslubu ve nesih mushafları
Sülüs, celî sülüs, ta'lik ve celî ta'likte de eser verdi, ama TDV'ye göre en başarılı olduğu alan nesihtir. Nesih mushafları harflerinin güzelliği kadar rahat okunması ve harekelerin isabetli konulmasıyla öne çıkar. En verimli dönemi 1878–1912 arasıdır. Celî sülüsü nesih kadar mükemmel bulunmaz; Bostancı ve Cihangir camilerindeki çâryâr-ı güzîn levhaları, Topkapı Sarayı Harem-i Hümâyunu'ndaki çini kitâbe ve bir çeşme kitâbesi bu alandaki işleri arasında sayılır. Tezhiple de uğraştığı, müzehhip imzalı levhalarından anlaşılır; ayrıca bazı tasavvufî manzumeler yazmıştır.
Âyet-berkenar mushaf
Asıl ününü basılmak üzere yazdığı âyet-berkenar mushafla kazandı. Bu düzende âyetler sayfa başında başlayıp sayfa sonunda biter; her sayfa on beş satırdır ve düzen özellikle hıfza çalışanlara kolaylık sağlamak için tasarlanmıştır. Eczalı kâğıt ve eczalı mürekkep kullandı. Matbaa-i Âmire baskısı 1884'ten (1301) itibaren defalarca basıldı; ancak bu baskılar yüzünden yazının bazı özellikleri kaybolmuştur. Âharlı kâğıda, çevresi mealli olarak yazdığı başka bir nüsha 1879'da Osman Bey Matbaası'nda basıldı. Bu mushafın aslının Mahmud Muhtar Paşa koleksiyonundan Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye'ye geçtiği rivayet edilir. Meâlin on iki cüzünü Hasan Rızâ, on beş cüzünü Kayışzâde Hâfız Osman, üç cüzünü Çerkez Alâeddin Bey yazmıştır.
Önemli eserleri
TDV, hayatı boyunca yazdığı mushafların sayısını on dokuz olarak verir. Bunların ikisi devir hatmi için cüzler hâlindedir. 1891 tarihli vezîrî kıtadaki mushaf İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndedir. Sultan Reşad'ın türbesi için 1912'de yazdığı büyük mushaf Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndedir. Akrabası Mehmed Şevki Efendi'nin yarım kalan mushafını 1893'te tamamladı.
Bunların dışında Sultan Reşad'ın isteğiyle yazdığı sekiz ciltlik, 1.067 varaklık Sahîh-i Buhârî Topkapı Sarayı'nda Hırka-i Saâdet bölümündedir. Bu, mushaf değil hadis derlemesidir. Çeşitli boyutlarda yazdığı sayısız hilye-i saâdet levhasından büyük olanları Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi, Silivrikapı Bâlâ Camii, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi ve Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunur. Sultan Reşad'ın Rumeli seyahatinde Edirne Selimiye Camii'ne hediye ettiği hilye 1995'ten beri kayıptır.
Sayfada gösterilen hilye-i şerif Sakıp Sabancı Müzesi'nde 140-0113 numarayla korunur. Müze kaydında 1905–1906 (1323) tarihli, 107 × 74,5 cm ölçülü, sülüs ve nesih hatlı bir levha olarak geçer.
Talebeleri ve ailesi
On yedi kişiye hat icâzeti verdi. Kızı Mükerrem Hanım, Kandilli Rasathanesi'nin kurucusu Mehmet Fatin Gökmen'in eşidir. Oğlu Ahmet Süreyya Saltuk (ölümü 1969) Dîvân-ı Hümâyun Kalemi hulefâsından olup harf inkılâbına kadar Bâbıâli'de hattatlık yaptı, sonra liselerde edebiyat öğretmenliği yaptı.