Yesârîzâde Mustafa İzzet
Hilye-i Şerîfe · taʼlik
Osmanlı taʼlik hattının en büyük temsilcisi. Babası Yesârî Mehmed Esʼad ile beraber İranʼdan gelen taʼlik dilini Osmanlı zevkine çevirdiler; o, bu çevirinin zirvesidir.
Hayatı ve hocaları
Yesârîzâde Mustafa İzzet İstanbul'da doğdu; doğum yılı belli değildir. Babası Yesârî Mehmed Es'ad Efendi'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi, oğlunun babasından 1787–88'de ta'lik icâzeti aldığını ve 1792'de babasıyla hacca gittiğini dikkate alarak doğumunu 1770'lerin başına yerleştirir; bu yıl kesin değil, tahmindir. İcâzet yılında Mehmed Emin Bey, bir yıl sonra da Osman el-Üveysî ayrı kıtalarla bu icâzeti tasdik etmiştir.
Hat alanındaki başarısı nedeniyle sırasıyla molla, müderris, kadı ve kazasker pâyeleri verildi; 1839'da fiilen Anadolu kazaskerliğine getirildi, 1846'da Rumeli kazaskerliğine atandı. Ancak sık karıştırılan bir noktayı belirtmek gerekir: Kazasker Mustafa İzzet Efendi ayrı bir kişidir ve Yesârîzâde'nin öğrencisidir. Hocasının 1849'daki ölümünden sonra onun Bebek'teki yalısını satın almıştır. İki hattatın aynı adı taşıması, eserlerinin birbirine karıştırılmasına yol açmıştır.
1842'de Takvîm-i Vekāyi'in basıldığı Takvimhâne'nin nâzırlığına getirildi, ertesi yıl görevden alındı. Bu sırada Matbaa-i Âmire'nin idaresini de yürüttü. Türkiye'de hurde ta'lik hattıyla kitap basımı, onun yazdığı harflerden dökülen kalıplarla ve gözetimiyle 1842'de başladı; basılan ilk eser Kasabbaşızâde İbrâhim Efendi'nin *Risâle-i İ'tikādiyye*'si oldu. Musiki ve okçuluğa da ilgi duyar, ara sıra şiir yazardı.
2 Şâban 1265'te (23 Haziran 1849) öldü. Fâtih medreselerinin arkasındaki Tûtî Abdüllatîf Medresesi hazîresinde, kitâbesini yazdığı babasının yanına gömüldü. Bölge 1917 yangınından sonra yol genişletmesinde ortadan kalkınca mezar kitâbeleri yaklaşık 1925'te önce Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ne, sonra Fâtih Camii hazîresine taşındı; kemik kalıntıları nakledilmediği için bugün adını taşıyan caddenin altında kalmıştır. Mezar kitâbesini öğrencisi Ali Haydar Bey celî ta'likle yazmıştır.
Üslubu ve katkısı
Önce babasının tavrında celî ta'lik yazdı. Harfleri babasından aktardığı yönündeki söylentiler üzerine üslubunu değiştirdi; ayrı bir mektep sayılan kendi tarzı 1815'ten itibaren tam olarak oturdu. 1824'ten sonra sanatının doruğuna ulaştığı, ta'lik hattını özellikle celîde erişilmez bir noktaya çıkardığı kaydedilir. Altmış yıl kadar süren sanat hayatında sürekli yazdı. Hattat Sâmi Efendi'nin aktardığına göre ölümünden sonra terekesinden 65.000 satır celî ta'lik kalıbı çıkmıştır.
Perspektif bilgisine sahipti; yüksek yerlere asılacak celî ta'lik yazıların harf boyutunu, konulacağı yere göre ayarlardı. Deveboynu denen dairevî satırlı kitâbeleri (Alay Köşkü, 1820; Nusretiye Sebili, 1826) mimariyle uyumludur. Filibeli Ârif Efendi'nin anlattığına göre nûn harfini kâğıda önce sağdan sola, sonra ters yönde üst üste defalarca yazar, ölçüldüğünde harfler birbirine uyardı.
Çok hızlı yazdığı da anlatılır. II. Mahmud Okmeydanı'nda ok, Ihlamur gibi semtlerde tüfek atışı yaptığında şairlerin o gün yazdığı manzumeler ona gönderilir, ertesi gün celî ta'lik kalıbını taşçıya teslim ederdi; padişah iki hafta sonraki cuma nişan taşını yerinde dikilmiş görürdü. Kalıplardaki düzeltmeleri mürekkeple örtmek yerine iğnenin harfin içinden ya da dışından batırılmasıyla yaptığı belirtilir. Arapça şiirler için gereken yerlerde ince hareke işaretleri de kullanmıştır.
Önemli eserleri
En eski imzalı eseri, Tersâne-i Âmire'deki 1794–95 tarihli, yetmiş dört beyitlik darağacı kitâbesidir. Bilinen son kitâbesi 1848 tarihli Sünbül Efendi kitâbesidir. İstanbul'da imzasını taşıyan yüzden fazla kitâbesi vardır; III. Selim, II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinin celî ta'lik kitâbelerinin çoğu onun elindendir. TDV'nin saydıkları arasında Eyüp'te Şah Sultan Sebili (1800), Hidayet Camii (1814), Nusretiye Camii (1826), Beyazıt Yangın Kulesi (1828), Galata Mevlevîhânesi ve Sünbül Efendi Camii (1835) ve Bâbıâli'deki kitâbeler yer alır. Şumnu, Kavala ve İskenderiye'deki kitâbeleri de günümüze ulaşmıştır.
Babası gibi hurde ta'likle hilye yazdı; en az üç ayrı boyutta hilyesi bilinir. Hilye kalıbı elde bulunur. Müzehhipler Hezargradî Ahmed Atâ ve öğrencisi Hüsnü, onun iğneli kalıbından yararlanarak 1821'de zerendûd hilyeler hazırladı.
Talebeleri ve mirası
Haftanın birkaç günü evi öğrenci ve hat malzemesi satanlarla dolardı. Melekpaşazâde Ali Haydar Bey, hazine kâhyası Hasan Şevki Bey, Kazasker Mustafa İzzet, Kıbrısîzâde İsmâil Hakkı, Abdülfettah ve Bursalı Ali Rızâ Efendi öğrencileri arasında sayılır. Üç oğlundan en tanınmışı, Hamidiye Marşı'nın bestekârı ve Muzıka-yi Hümâyun kumandanı Ferik Necib Ahmed Paşa'dır. Ta'lik silsilesinin Ali Haydar Bey'den Sâmi Efendi yoluyla XX. yüzyıla ulaştığı ise TDV'den değil, önceki sayfa metninden gelen bir bilgidir.