Levnî (Abdülcelîl Çelebi)
Surnâme-i Vehbî · fol. 172a
Osmanlı minyatürünün son büyük üstâdı. III. Ahmed devrinin sernakkaşı; Surnâme-i Vehbî’nin müellifi. Tek-figür çalışmalarında batı resmiyle flörtleşen, ama hâlâ kâğıdın iki boyutuna sâdık kalan bir resim dili kurdu.
Hayatı
Levnî, asıl adıyla Abdülcelîl Çelebi, Edirne'de doğdu; doğum yılı bilinmez ve kaynaklarda 1680'ler anılır. Saray nakkaşhânesinde önce tezhip öğrenip sonra minyatüre geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi onun II. Mustafa devrinde (1695–1703) nakkaşbaşılığa yükseldiğini, III. Ahmed devrinde (1703–1730) bu görevi sürdürdüğünü yazar. Ölümü 1732 olarak verilir; Vikipedi 1732–1733 aralığını anar. Hayatının ayrıntıları için düşünürler bölümündeki Levnî sayfasına bakılabilir.
Üslubu ve katkısı
TDV'ye göre Levnî, imzasız işlerinde bile tanınacak ölçüde kendine özgü bir üslup kurdu. Efsanevî sahneler yerine gözlemlediği hayatı resmetti. Figürlerinde hareketin doğal olmasına ve yüzde ifadenin yer almasına özen gösterdi. Mor, sarı ve turuncu gibi yumuşak renklere yöneldi, altın yaldızı bol kullanmadı. Kalabalık sahnelerde mekâna derinlik veren bir düzen denedi. Yine de resimlerin kâğıt yüzeyine bağlı kaldığı, perspektif denemelerinin sınırlı olduğu söylenebilir; modern anlatılar onu minyatürle Avrupa tarzı resim arasında bir geçiş halkası olarak görür.
Önemli eserleri
Surnâme-i Vehbî, en tanınmış işidir. Metnin yazarı Seyyid Vehbî, III. Ahmed'in şehzadelerinin 1720'deki sünnet şenliğini anlatır. Levnî bunun için sayfa boyutunda, TDV'ye göre yaklaşık 37 × 26 cm ölçülerinde 137 minyatür yaptı. Eski surnâmelerde şenlik çoğunlukla Atmeydanı'nın kalıplaşmış dekoru içinde gösterilirken, Levnî olayları şehrin çeşitli yerlerinde, saray içinde ve deniz kıyılarında canlandırdı. Konuları arasında esnaf alayları, gece ve gündüz eğlenceleri ve Haliç'teki gösteriler vardır. İngilizce Vikipedi, şenliğin on beş gün sürdüğünü, dört şehzadenin sünnet edildiğini ve minyatürlerin çoğunun iki sayfaya yayıldığını aktarır.
Padişah portreleri albümü Osman Gazi'den III. Ahmed'e uzanır; bu eser Kebir Musavver Silsilenâme olarak da anılır ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunur. Ayrıca yaklaşık 25 × 15 cm boyutlu bir albümün 46 resminden 43'ü ona aittir. Bu sayfalarda çoğunlukla tek figür ya da küçük gruplar vardır; zarif giyimli kadınlar öne çıkar, ama Avrupalı ve İranlı tipler de resmedilmiştir. TDV, figürlerin hareketleriyle yaptıkları iş arasındaki uyumu bu albümün dikkat çekici yanı olarak not eder. Elli resmi aşan bir başka tanım ise kadın müzik topluluklarını, rakkaseleri ve harem kadınlarını konu alan bir grubu andırır; bu grup, çağın eğlence ve lüks zevkini yansıtır.
Eserlerinin hemen hepsi bugün Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonundadır. Sayfada gösterilen yaprak, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde A. 3593 numarayla kayıtlı Surnâme-i Vehbî nüshasının 172a varağıdır; İngilizce Vikipedi de bu eser için 172a numaralı yapraktan söz eder.
Mirası
Lâle Devri'nin giysileri, eğlenceleri ve toplumsal yaşamı, büyük ölçüde onun resimleriyle belgelidir. Levnî'den sonra saray nakkaşhânesi geleneği zayıfladı; bu yüzden TDV onu Osmanlı minyatür sanatının son büyük ustası sayar. Tek figürlü albüm geleneğini sonraki kuşaktan Abdullah Buhârî gibi sanatçılar sürdürdü.