Refâil
Eser görseli serbest erişimde bulunamadı
Osmanlı kaynaklarında Refâil diye geçen Ermeni asıllı saray ressamı Rafael Manas. İtalya’da eğitim gördü; I. Mahmud, III. Osman ve III. Mustafa dönemlerinde tempera, suluboya ve yağlı boya portreler yaptı. Kapıdağlı’dan önceki kuşaktandır.
Kimliği ve yaşam yılları
Osmanlı kaynaklarında Refâil biçiminde yazılan ad, Ermeni asıllı saray ressamı Rafael Manas'a karşılık gelir. Nurdan Küçükhasköylü'nün Manas ailesi üzerine makalesine göre Rafael, 1710–1720 arasında doğdu ve kayıtlara göre 27 Ocak 1780'de öldü; Kürkman doğumunu kaynak göstermeden 1715 olarak verir. Rafael, I. Mahmud, III. Osman ve III. Mustafa dönemlerinde saray ressamlığı yapmıştır. II. Mahmud döneminde etkin olan, ailenin sonraki kuşaklarıdır.
Rafael gençken İtalya'da sanat eğitimi almıştır. Kapadokya kökenli Manas ailesinin XVI. yüzyılda İstanbul'a yerleştiği ve XVIII. yüzyıldan sonra Katolikliğe geçtiği belirtilir. Ermenice kaynaklarda "Diratzu" lakabıyla anılır; Kevork Pamukciyan bu lakabın, kilisede muganni olarak çalışmasından geldiğini düşünür. Mimar olduğu söylense de bu konuda kesin bilgi yoktur. Babasının Sultan III. Ahmed'in portrecisi Parse olduğu düşünülürdü; sonraki araştırmalar babasının Manas adlı başka biri olduğunu gösterir. Oğlu Manas Manas ve torunu Zenop Manas da ressamdı.
Üslubu ve katkısı
Küçükhasköylü'ye göre Rafael ve oğlu, resimli el yazması üretiminin azaldığı yıllarda tempera, tuval üzerine yağlıboya ve suluboyayla portreler yaptı. Bu eserler malzeme, boyut ve kompozisyon bakımından Avrupa resminin özelliklerini yansıtır; ikisi Osmanlı'da tuval resminin öncüleri arasında sayılır. Dönemin gözlemcisi D'Ohsson, Rafael'i çağının Raffaello'su diye anmıştır; bu, onun İstanbul'da ve sarayda tanındığının göstergesidir.
Eserleri
Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki H. 2143 numaralı albümde Rafael imzalı kadın ve erkek portreleri bulunur. Makalenin dipnotları şu eserleri sayar: özel koleksiyondaki Saray Nedimesi, 1746 tarihli, Ermenice imzalı Anne ve Çocuk ve Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki 1745 tarihli Hamamda Anne ve Kızı ile Baştan Dönen Genç Kadın. Pamukciyan'a dayanan bir anlatıya göre 1758 tarihli, dinî konulu bir yağlıboya resim Balat Ermeni Kilisesi'nin duvarında yer alıyordu; bugün yerinde yoktur. Levnî'nin *Kebir Musavver Silsilenâme*'sine sonradan eklenen I. Mahmud, III. Osman, III. Mustafa ve I. Abdülhamid portrelerinin Rafael ya da öğrencilerince yapıldığı düşünülür.
Rafael 1780'de öldüğüne göre kendisine atfedilen bazı portrelerin oğlu Manas'ın elinden çıkmış olması muhtemeldir. Venedikli rahip Giambattista Toderini 1785'te Balat'taki atölyeyi ziyaret etmiş ve Manas'ın I. Abdülhamid'in tam boy portresini yaptığını yazmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi'nde sergilenen 168 × 106 cm boyutlu, tuval üzerine yağlıboya I. Abdülhamid portresi Manas'a atfedilebilecek örneklerden sayılır.
Mirası
Rafael'in açtığı yol, Manas ailesinin XIX. yüzyılda saray için portre yapmaya devam etmesini sağladı. Torunu Zenop Manas, III. Selim ve II. Mahmud döneminde hem ressam hem diplomat olarak çalıştı ve 1840'ta Viyana'daki Osmanlı elçiliğinde görevliyken öldü. Bu çizgi, Konstantin Kapıdağlı'nın temsil ettiği Batılılaşma sürecinin paralelidir.