Fatih Sultan Mehmed Tuğrası

1453'te Konstantinopolis'i fethederek bir çağ kapatıp bir çağ açtı. "Kayser-i Rum" unvanını aldı.

Tuğranın okunuşu

Fatih Sultan Mehmed'in tuğrası, Zarif Orgun'un 1949'da yayımladığı levhada "Mehmed bin Murad Han el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Metin, Osmanlı tuğra geleneğinin temel düzenini izler: önce padişahın adı, ardından "oğlu" anlamındaki "bin" ile babasının adı, sonra "han" unvanı ve en sonda "daima muzaffer" anlamına gelen dua. Bu dönemde "han" unvanı babanın adından sonra okunur; unvanın padişahın kendi adına geçmesi ancak I. Mahmud'la gerçekleşecektir.

Dua cümlesinin tarihçesi kaynaklarda farklı aktarılır. M. Uğur Derman'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesine göre dua, I. Murad'da harf-i tarifsiz "muzaffer dâimâ" olarak belirmiş, "el-" takısıyla "el-muzaffer dâimâ" biçimi ise Fatih'le başlamıştır. Orgun ise duanın tuğraya II. Murad'la girdiğini savunur. Her iki görüşte de ortak nokta, duanın Fatih tuğrasında yerleşik biçimiyle bulunmasıdır. Derman, "el-" takısının sonraki bazı padişahlarda düşüp yeniden göründüğünü, ancak II. Süleyman'dan itibaren kalıcılaştığını da ekler.

Yapısı

Orgun'a göre Fatih'in tuğrası, babası II. Murad'ınkine kıyasla daha gelişmiş bir görünüm taşır; Fatih ile oğlu II. Bayezid döneminde tuğra, yeni bir öğe eklenmeden tam biçimine kavuşur. Klasik şemada metnin yazıldığı alt bölüm sere ya da kürsü adını alır. "Bin" ve "han" kelimelerindeki nûn harflerinin kıvrılmasıyla sola doğru iç içe iki beyze oluşur. Seredeki eliflerden yükselen üç dikey çizgi tuğ, bunların tepesinden sola kıvrılan çizgiler zülfe diye anılır. Beyzelerin devamı olarak sağa ve aşağıya uzanan paralel iki çizgi ise kol ya da hançerdir. Tuğra harfleri noktasız yazılır.

Kullanıldığı belgeler

Tuğra, padişah adına çıkan ferman, berat, nâme ve ahidnâmelerin baş tarafına çekilirdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre bu görevi yürüten nişancının yetkileri, tayini ve gelirleri ilk kez Fatih'in Teşkilât Kanunnâmesi'nde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Bu da nişancılığın Fatih döneminde tam anlamıyla bir kalem hâline geldiğini gösterir. Aynı kanunnâme, iş yoğun olduğunda vezirlerin de tuğra çekmeye yardım etmesini hükme bağlar. Dönemin nişancıları arasında, bu makamdan vezîriâzamlığa yükselen ve kanunnâmenin hazırlanmasında rol oynadığı belirtilen Karamânî Mehmed Paşa anılır.

Orgun, Fatih'in tuğradan ayrı olarak kullandığı imza ve mühürleri de tanıtır. Topkapı Sarayı Arşivi'ndeki bir nâme-i hümâyunda padişahın imzası "harrarahu Muhammed" (Muhammed yazdı) biçimindedir. Fatih Kütüphanesi'ndeki kitaplarda görülen iki tür mühürden biri yalnızca "Mehmed bin Murad Han" yazılı düz bir mühürdür. Öteki ise tuğra biçiminde düzenlenmiştir ve dua cümlesini de taşır.

Üslubu ve sonraki yorumları

Fatih tuğrası, tezhibin henüz yaygınlaşmadığı bir dönemin ürünüdür. Derman, tuğranın ancak XV. yüzyılın sonlarından itibaren belirgin biçimde süslenmeye başladığını belirtir. Bu nedenle Fatih tuğrasında çizginin kendisi öne çıkar. Bu çizim üslubu sonraki kuşakların da ilgisini çekmiştir. Osmanlı Devleti'nin son tuğrakeşi İsmail Hakkı Altunbezer, Fatih devri üslubunda çektiği bir tuğranın XX. yüzyıl anlayışıyla nasıl çizileceğini gösteren karşılaştırmalı bir çalışma hazırlamıştır. Derman bu çalışmayı, tuğranın yüzyıllar içindeki dönüşümünü izlemek için dikkate değer bir örnek olarak anar.

Padişahın biyografisi için bkz. Fatih Sultan Mehmed'in biyografisi.