I. Murad (Hüdâvendigâr) Tuğrası
Devleti imparatorluk yapan padişah; Kosova Meydan Muharebesi sırasında şehit edildi.
Tuğranın okunuşu
I. Murad tuğrasının temelinde, babasının tuğrasındaki gibi yalnızca iki ad bulunur: "Murad bin Orhan", yani "Orhan oğlu Murad". Dua cümlesinin bu tuğrada yer alıp almadığı ise tartışmalıdır. M. Uğur Derman, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde duanın tuğraya ilk kez I. Murad'la, harf-i tarifsiz "muzaffer dâimâ" biçiminde girdiğini yazar. Derman'a göre "el-" takılı biçim Fatih'le başlamıştır.
Zarif Orgun ise 1949 tarihli makalesinde dua cümlesinin II. Murad tuğrasıyla başladığını savunur. Seçil Sever Demir de Suha Umur'a dayanarak "muzaffer" kelimesinin II. Murad'dan itibaren eklendiğini aktarır. Kaynaklar bu noktada ayrıldığından I. Murad tuğrasındaki dua, kesin bir bilgi olarak değil, Derman'ın tespiti olarak aktarılmalıdır.
Yapısı
I. Murad tuğrası, Orhan Gazi tuğrasıyla klasik Osmanlı tuğrası arasındaki geçişi gösterir. Derman, Orhan Gazi'nin 1324 tarihli tuğrasında "Orhan bin Osman" ifadesindeki üç elifin yukarıya, üç nûnun ise sola doğru iç içe uzatıldığını anlatır. Orhan'ın 1348 tarihli tuğrasında nûnlar kavis almaya başlamış, eliflerin sağına zülfe işareti konmuştur.
I. Murad tuğrasında bu öğeler yeniden düzenlenir. Derman'a göre eliflerin zülfesi sol tarafa geçmiş, elif aralarına vasla işareti konmuştur. Önceden kavse dönüşmüş olan nûnlar ikiye inerek iç ve dış beyzeyi oluşturmuştur. Orgun da aynı gelişmeyi kaydeder ve beyzelerin ilk kez bu tuğrada şekillendiğini vurgular. Klasik tuğranın sağa uzanan kolu (hançer) ise henüz yoktur. Derman'a göre bu bölüm, Yıldırım Bayezid tuğralarında beyzelerin uzatılmasıyla ortaya çıkacaktır.
Kullanıldığı belgeler
Orgun, I. Murad tuğrasını Topkapı Sarayı Müzesi müdürü Tahsin Öz'ün yayımladığı bir mülknâme aracılığıyla tanıtır. Öz, I. Murad ile Emir Süleyman'a ait iki vakfiyeyi *Türk Tarih Vesikaları Dergisi*'nde yayımlamıştır. Bu belgeler, tuğranın erken dönemde mülk ve vakıf işlemlerini onaylayan bir hükümdar imzası olarak kullanıldığını gösterir. Derman, Anadolu beyliklerinde de beyler adına aynı üslupta tuğralar çekildiğini ekler.
Bir efsane ve düzeltilmesi
I. Murad tuğrası, tuğranın kökenine dair yaygın bir rivayetle de anılmıştır. Derman'ın aktardığına göre Hammer, I. Murad'ın Raguza (Dubrovnik) Cumhuriyeti ile yapılan ahidnâmeyi onaylarken imza yerine elini mürekkebe batırıp bastığını yazmıştır. Rivayete göre padişahın başparmağı ile serçe parmağı ayrı, öteki üç parmağı bitişik dururmuş. Hammer, tuğranın biçiminin bu el izinden doğduğunu ileri sürmüştür. Derman'a göre bu görüş artık tamamen bırakılmıştır. Orgun da 1949'da aynı varsayımı çürük bularak bir kenara koyar. Kaynakların gösterdiği gelişme, tuğranın Orhan tuğrasındaki elif ve nûnların adım adım düzenlenmesinden doğduğudur.
Padişahın biyografisi için bkz. I. Murad'ın biyografisi.