Orhan Gazi Tuğrası

Bursa'yı başkent yaptı; Rumeli'ye ilk geçişi sağladı.

Tuğranın okunuşu

Orhan Gazi'nin tuğrasında yalnızca iki ad vardır: "Orhân bin Osmân", yani "Osman oğlu Orhan". Sonraki yüzyıllarda tuğraya eklenecek "han" ve "şah" unvanları ile "el-muzaffer dâimâ" duası bu metinde henüz yer almaz. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Tuğra" maddesine göre Osmanlı tuğrası Orhan Gazi ile başlar. Osman Gazi'ye ait bir tuğra ise ele geçmemiştir. Zarif Orgun da 1949'daki incelemesinde Orhan'ın tuğrasını taşıyan iki belgenin bilindiğini, adların bu belgelerde çok sade biçimde yazıldığını kaydeder.

Yapısı: tuğra biçiminin çekirdeği

Bu ilk tuğra, sonraki tuğraların kürsü, beyze, tuğ ve zülfeden kurulu düzenini henüz taşımaz. Onun yerine, adların içindeki harflerin bilinçli olarak uzatılmasına dayanır. "Orhan b. Osman" ifadesindeki üç elif yukarıya doğru çekilmiş, üç nûn ise sola doğru birbirinin içinde uzatılmıştır. Derman'a göre sonraki padişah tuğralarının esası bu düzenle belirlenmiştir: yukarı yükselen elifler ileride "tuğ" adını alacak, sola uzanan nûnlar da beyzelerin kaynağı olacaktır.

Orhan'ın 1348 tarihli ikinci tuğrasında gelişme açıkça görülür. Burada nûnlar kavse dönüşmeye başlar ve eliflerin sağına bir zülfe işareti konur. Halefi I. Murad'ın tuğrasında bu zülfe sola geçecek, nûnlar ikiye inerek iç ve dış beyze biçimini alacaktır. Dolayısıyla Orhan dönemi tuğrası, hânedan imzasının biçimce henüz oturmadığı bir deneme evresini temsil eder.

Tuğranın bu biçime nereden geldiği tartışmalıdır. Paul Wittek'in de aralarında bulunduğu bazı araştırmacılar, kalın tevkī' hattıyla yalnızca "sultan" yazılmış Selçuklu fermanlarını işaret eder. Bu kelimedeki üç elifin ve sondaki nûn kavsinin ilk Osmanlı tuğralarına ilham vermiş olabileceğini düşünürler. Hammer'in, I. Murad'ın mürekkebe batırdığı elini bir ahidnâmeye bastığı ve tuğranın bu el izinden doğduğu yolundaki rivayeti ise artık kabul görmemektedir.

Kullanıldığı belgeler

Orhan Gazi'nin tuğrası vakfiye ve mülknâme gibi belgelerin başında yer alır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Orhan" maddesi, 724 (1324) tarihli Mekece vakfiyesini dönemin bürokratik uygulamalarının erken kanıtları arasında sayar. Aynı yıla tarihlenen bir vakfiyedeki Orhan tuğrası bugün İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı'ndadır (nr. 10). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde de Orhan Gazi tuğralı bir mülknâme korunur (E. 10789).

"Nişancı" maddesi, bu döneme ait belgelerin kitâbet usullerini bilen bir kâtip zümresinin ve onu düzenleyen merkezî bir dairenin varlığına işaret ettiğini belirtir. Ancak nişancılığın bir kurum olarak ne zaman ortaya çıktığı belli değildir. Orhan dönemi tuğrasını kimin çektiğine dair bir kayıt da yoktur.

Tuğra bu dönemde sikkelerde kullanılmaz. Orhan'ın gümüş sikkelerinin bir yüzünde kelime-i tevhid, bazen de dört halîfenin adları bulunur; öbür yüzünde ise Orhan'ın adı, bazen de darp yeri olarak Bursa yer alır. Osmanlı sikkelerinde tuğra ilk defa 1403'ten itibaren Emîr Süleyman Çelebi'nin paralarında görülür.

Üslubu ve yeri

Orhan tuğrası, ne tezhip ne de altın kullanımıyla öne çıkar. Değeri, bir hükümdar adının çizgi olarak nasıl düzenlenebileceğine dair ilk Osmanlı cevabı olmasındadır. 1324 ile 1348 tuğraları arasındaki fark, biçimin daha ilk kuşakta sabit bir kalıp olmadığını gösterir. Biçimin çok katmanlı klasik hâline kavuşması için XV. yüzyılı beklemek gerekecektir.

Padişahın hayatı ve saltanatı için: Hükümdarın biyografisi