Orhan Gazi
Padişah
Bursa'yı başkent yaptı; Rumeli'ye ilk geçişi sağladı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Orhan, Osman Gazi ile Mal Hatun'un oğludur. Doğum yılı kesin olarak bilinmez; Halil İnalcık, 1299 civarında Yarhisar tekfurunun kızı Nilüfer ile evlendiğinde yaklaşık on sekiz yaşında olduğunu kaydeder. Alâeddin adında bir kardeşi vardı. Babasının son yıllarında beyliğin askerî işlerini fiilen yürüten Orhan, Osman Gazi'nin Eylül 1323 ile Mart 1324 arasında ölmesinin ardından, Mart 1324'te (Rebîülevvel 724) beyliğin başına geçmiştir. Bazı eserlerde tahta çıkış 1326 olarak gösterilse de bu tarih aslında Bursa'nın fethine aittir.
Saltanatı
Bursa, uzun bir abluka sonunda 6 Nisan 1326'da bir anlaşmayla teslim alındı; tekfur şehri terk etti ve giriş kan dökülmeden gerçekleşti. Bursa bundan sonra beyliğin merkezi oldu. İznik'e yardıma gelen İmparator III. Andronikos'un ordusu 1 Haziran 1329'da Palekanon'da (Maltepe yakınları) bozguna uğratıldı. Bu zaferle Kocaeli bölgesinin denetimi Osmanlılara geçti. Yıllarca kuşatma altında kalan İznik 2 Mart 1331'de teslim oldu; İzmit ise 1337'de, Bizans'taki iç karışıklıklar sırasında alındı.
Orhan'ın en önemli siyasî kazanımlarından biri Karesi Beyliği'nin ilhakıdır. İnalcık bu olayı 1334-1335 yıllarına yerleştirir; başka kaynaklarda 1345 tarihi geçer. Karesi topraklarıyla birlikte Osmanlılar Çanakkale Boğazı kıyısına ulaştı ve Rumeli'ye geçiş için gereken denizci birikimi de beyliğe katıldı.
Bizans'taki taht mücadelesi Rumeli'nin kapısını açtı. Orhan, Ioannes Kantakuzenos'u destekledi ve 1346'da onun kızı Theodora ile Silivri yakınında evlendi. 1352'de oğlu Süleyman Paşa komutasındaki süvariler Kantakuzenos'a yardım için Trakya'ya geçti; aynı yıllarda Çimpe kalesi Osmanlıların eline geçti. 1354'te bölgeyi sarsan depremin ardından Süleyman Paşa Gelibolu'yu ele geçirdi ve Osmanlılar Avrupa yakasında kalıcı bir köprübaşı kurdu. Aynı yıl Ankara ve Sivrihisar da alındı. Rumeli fetihlerini yöneten Süleyman Paşa 1357'de attan düşerek öldü.
Yönetim ve kurumlar
Orhan döneminde beylik, bir uç beyliğinden kurumları olan bir devlete dönüşmeye başladı. İnalcık'a göre ilk Osmanlı gümüş sikkesi 1327'de, İlhanlı örneklerine benzer biçimde basıldı. 1331'de İznik'te açılan ve başına Dâvûd-i Kayserî getirilen medrese, ilk Osmanlı medresesi kabul edilir; burada kadılar yetiştirildi. Vezirlik makamı bu dönemde belirginleşti; Alâeddin Paşa, Hacı Paşa, Sinâneddin Yûsuf Paşa ve Çandarlı Kara Halil bu dönemin önde gelen yöneticileri arasında anılır.
Askerî alanda, beyin çevresindeki ak börklü hassa askeri ile aşiret kuvvetlerinden oluşan kızıl börklüler arasında ayrım yapıldı. Süvari komutanlarına toprak tahsisi, daha önceki yurtluk uygulamasından timar düzenine doğru gelişti. Orhan, Bursa ve diğer şehirlerde cami, imaret ve zâviyeler yaptırdı. Geyikli Baba gibi dervişlere toprak bağışladı; Ahî ve Babaî çevrelerini destekledi. Kendini "sultân-ı a'zam" unvanıyla anan ilk Anadolu beyi olduğu belirtilir.
Mirası
Orhan Gazi, Mart 1362'de (Cemâziyelevvel 763) Bursa'da veba salgını sırasında öldü. Babasının yanına, Bursa'daki türbeye gömüldü. Yerine oğlu I. Murad geçti. Otuz sekiz yıla yaklaşan beyliği süresince Bursa, İznik ve İzmit gibi Bizans şehirleri ile Karesi toprakları Osmanlı yönetimine girdi. Rumeli'de kurulan köprübaşı ise sonraki yüzyılın Balkan fetihlerinin başlangıç noktası oldu. Tarihçiler, sikke, medrese, vezirlik ve düzenli asker gibi kurumların ilk örneklerinin onun döneminde ortaya çıktığını vurgular.
Kronoloji
- 1324 — Osman Gazi'nin ölümü üzerine beyliğin başına geçti
- 1326 — Bursa'nın teslim alınması
- 1329 — Palekanon zaferi
- 1331 — İznik'in fethi; ilk Osmanlı medresesinin açılışı
- 1337 — İzmit'in alınması
- 1346 — Theodora Kantakuzene ile evlilik
- 1354 — Gelibolu'nun ele geçirilmesi
- 1362 — Bursa'da ölümü