Osman Gazi
Padişah · Kurucu
Hanedanın kurucusu; Söğüt'te beylikten devlete giden ilk adımı attı.
Hayatı ve kökeni
Osman, Söğüt çevresine yerleşmiş bir Türkmen topluluğunun başındaki Ertuğrul Gazi'nin oğludur. Doğum tarihi bilinmez. Ölümünde yaklaşık 69-70 yaşında olduğuna dair Osmanlı rivayetine dayanılarak 1250'lerin ortası tahmin edilir. Osmanlı kronikleri hânedanı Oğuzların Kayı boyuna bağlar. Paul Wittek başta olmak üzere bazı tarihçiler bu soy kaydının sonradan hânedana meşruiyet kazandırmak için düzenlendiğini ileri sürmüştür. Konu bugün de tartışmalıdır.
Osman'ın Vefâî-Babaî çevresinden Şeyh Edebâli'nin kızıyla evlendiği rivayet edilir. Ancak bu eşin adı kaynaklarda farklı verilir. Halil İnalcık, Edebâli'nin kızı olarak Mal Hatun'u gösterir. Başka araştırmalarda Edebâli'nin kızı Râbia Bala, Orhan'ın annesi ise Malhun Hatun olarak ayrı kişiler kabul edilir. Edebâli'nin evinde görülen ve hânedanın geleceğini müjdeleyen rüya hikâyesi XV. yüzyıl kroniklerinde, özellikle Âşıkpaşazâde'de yer alır. İnalcık bu anlatıyı, beyliğin meşruiyetini ilâhî bir onayla açıklayan folklorik bir kutsama hikâyesi olarak yorumlar.
Beylikten devlete
Osman'ın ilk fetihleri Bizans sınırındaki küçük kale ve kasabalara yönelmişti. İnalcık'ın verdiği tarihlere göre Kulaca 1284-1285'te, Karacahisar 1288'de alınmıştır. Karacahisar'da Osman adına hutbe okutulması, bağımsız bir beylik iddiasının işareti sayılır. Bu ilk hutbeyi okuyan kişinin Dursun Fakih olduğu rivayet edilir. 1299'da Bilecik, ardından Yarhisar ve İnegöl ele geçirildi. Fethedilen yerler silah arkadaşlarına dağıtıldı. Yenişehir de beyliğin ileri üssü oldu. Köse Mihal, Akça Koca ve Turgut Alp bu dönemin anılan önderleri arasındadır.
Beyliğin gerçek kuruluş anı olarak genellikle 27 Temmuz 1302'deki Bafeus (Koyunhisar) savaşı gösterilir. Bu savaşta Osman, İzmit yöresinde Mouzalon komutasındaki Bizans kuvvetini yendi. Zaferin ardından Türkmen gruplarının Kocaeli ve Bursa ovasına yayılması hızlandı. Osman'ın adı Bizans kaynaklarında da bu olayla birlikte görünmeye başlar.
Bursa kuşatması ve ölümü
İnalcık'a göre Osman 1303'ten itibaren Bursa'yı ablukaya aldı ve şehrin çevresine Aktimur ve Balabancık adlı iki havale kulesi yaptırdı. Kuşatmanın sonlarında askerî işleri büyük ölçüde oğlu Orhan yürütüyordu. Şehir 6 Nisan 1326'da Orhan'a teslim oldu. Bu yüzden Bursa'nın fethi Osman'ın değil, oğlunun dönemine yazılır.
Osman'ın ölüm tarihi kaynaklarda farklıdır. 1320, 1323-1324, 1326 ve 1327 tarihleri geçer. İnalcık, belgelere dayanarak ölümün 724 (1324) yılında, yani Bursa'nın fethinden önce olduğunu kabul eder. Bazı rivayetlere göre gut hastalığından muzdaripti. Önce Söğüt'e gömüldüğü, vasiyeti üzerine daha sonra Bursa'daki eski bir manastırın kubbesi altına nakledildiği anlatılır. Bugünkü türbe, 1855 depreminde yıkılan eski yapının yerine Sultan Abdülaziz döneminde yapılmıştır.
Mirası
Kaynaklarda Osman'ın oğulları olarak Orhan, Alâeddin, Çoban, Melik, Hâmid ve Pazarlı, kızı olarak da Fatma adları geçer. Yerine geçen Orhan Gazi, babasının kurduğu uç beyliğini kurumları olan bir devlete dönüştürdü. Osman'ın tarihî kişiliği, kendisinden bir asırdan fazla sonra yazılmış kroniklerin menkıbeleriyle iç içe geçmiştir. Bu nedenle onun dönemine ait bilgilerin önemli bir kısmı yaklaşık tarihlere dayanır. Yine de hânedan ve devlet, adını ondan almıştır. "Osmanlı" adı altı yüzyıl boyunca bu kurucuya bağlılığın ifadesi olarak kullanılmıştır.
Kronoloji
- 1284-1285 — Kulaca'nın alınması
- 1288 — Karacahisar'ın fethi ve Osman adına hutbe okunması
- 1299 — Bilecik'in ele geçirilmesi; Yarhisar ve İnegöl'ün alınması
- 1302 — Bafeus savaşında Bizans kuvvetinin yenilmesi
- 1303 — Bursa'nın ablukaya alınması
- 1324 — Ölümü (kaynaklarda 1320-1327 arasında değişir)
- 1326 — Bursa'nın Orhan tarafından teslim alınması