Fatih Sultan Mehmed
Padişah · Fâtih
1453'te Konstantinopolis'i fethederek bir çağ kapatıp bir çağ açtı. "Kayser-i Rum" unvanını aldı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Mehmed, 30 Mart 1432'de Edirne'de doğdu; II. Murad'ın dördüncü oğludur. 1443'te lalalarıyla Manisa'ya vali olarak gönderildi. Aynı yıl ağabeyi Alâeddin Ali'nin ölümü, onu tahtın tek vârisi yaptı. Tahttan çekilmeyi düşünen II. Murad 1444 yazında saltanatı oğluna bıraktı. Mehmed on iki yaşında padişah oldu, ancak devlet işleri yönetilemedi: paşalar arasındaki çekişme, Edirne'de Hurûfî ayaklanması ve yeniçeri isyanı gibi olaylar yaşandı, Varna Haçlı seferi sırasında babası yeniden göreve çağrıldı. Ağustos 1446'da II. Murad tekrar tahta çıkınca Mehmed Manisa'ya döndü. TDV bu iki yıllık ilk saltanatın, Çandarlı Halil Paşa'nın nüfuzunu kırma ve İstanbul'u fethetme fikrini onda yerleştirdiğini belirtir.
II. Murad'ın ölümü üzerine (Şubat 1451) Mehmed Gelibolu üzerinden Edirne'ye geldi ve 18 Şubat 1451'de ikinci kez tahta çıktı; on dokuz yaşındaydı. Çandarlı'yı yerinde bıraktı, ancak yeniçeri teşkilatını yeniden düzenleyip ağasını değiştirdi.
İstanbul'un fethi
Kuşatma hazırlığı Boğaz'ın Rumeli yakasında, Anadoluhisarı'nın karşısında hisar yapılmasıyla başladı; Boğazkesen (Rumeli) Hisarı 1452 yazında tamamlandı. Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı ve 29 Mayıs'ta şehrin alınmasıyla sona erdi. TDV süreyi elli dört gün olarak verir; Vikipedi elli yedi gün der. TDV'ye göre Çandarlı Halil Paşa uzlaşmadan yanaydı, Zağanos Paşa ise genel saldırıyı savundu. Şehri savunan 8-9 bin kişinin yaklaşık üç binini Latinler oluşturuyordu. Fetih sonrasında Mehmed Çandarlı'yı ve rakip şehzade Orhan Çelebi'yi ortadan kaldırdı. Bu tarihten sonra Bizans soylularından bazı gençler sarayda yetişip Osmanlı yönetiminde görev aldı.
Seferleri
Ardından Balkanlar'da ilerleme sürdü: 1456'da Belgrad kuşatması başarısız kaldı (Mehmed bu sırada yaralandı), fakat Sırbistan'ın büyük bölümü alındı, 1460'ta Mora, 1461'de Trabzon, 1463'te Bosna fethedildi. 1462'de Eflak'a girip Vlad Drakul'u kaçırdı, kardeşi Radu'yu voyvoda yaptı; aynı yıl Midilli'yi aldı. Venedik'le uzun savaş 1463'te başladı. Karadeniz'in kuzeyinde 1475'te Kefe ve Ceneviz kolonileri, Kırım hanlığı üzerindeki nüfuz sağlandı; Boğdan seferi 1476'da yapıldı.
Anadolu'da Karaman sorunu 1470'lerin başında çözüldü. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan 11 Ağustos 1473'te Otlukbeli'nde yenildi. TDV Osmanlı ordusunun o sırada yalnızca sekiz günlük erzağı kaldığını kaydeder. Eğriboz 1470'te alındı. Rodos kuşatması 1480'de başarısız oldu; Gedik Ahmed Paşa aynı yaz Otranto'yu aldı. Vikipedi'ye göre Mehmed Kayser-i Rum unvanını kullandı.
Yönetim ve kültür
Fâtih kul kökenli vezirleri öne çıkararak eski ailelerin gücünü azalttı ve doğrudan kendisine bağlı kapıkulu ordusunu genişletti. Savaşların masrafı için yeni akçe çıkarttı: 1451, 1460, 1470, 1475 ve 1481'de akçenin değeri düşürüldü. Bu uygulama, II. Bayezid tahta çıkarken vazgeçilmesi istenen şikâyetler arasında yer aldı. Yeniçerilerin bir bölümünü sekban adıyla yeni bölüklerle değiştirdi, maaşları artırıp sayılarını iki katına çıkardı. TDV, tahta çıkar çıkmaz henüz bebek olan kardeşi Ahmed'i öldürttüğünü ve hükümdarlığın bölünmezliği için kardeş katlini câiz gören bir hüküm koyduğunu aktarır. Kanunnâmesi merkezî idare ile bürokrasiyi düzenler.
İstanbul'un iskânı için sürgün yöntemi geniş ölçüde kullanıldı. Kentte sekiz kilise medreseye çevrildi, Ayasofya medresesi açıldı; 1470'te kendi camisinin çevresinde Semâniye medreselerini yaptırdı. Rum, İtalyan ve Arap-Fars bilginleri sarayda ağırlandı. Üç dil bilirdi: Türkçe, Rumca ve Slavca. Avnî mahlasıyla şiir yazdı; yetmiş gazel ve bazı kıtalar içeren küçük bir divançesi bilinir.
Ölümü
Mehmed, hazırlandığı yeni seferin hareketi için Üsküdar'a geçmişti; 3 Mayıs 1481'de Üsküdar-Gebze arasındaki Hünkârçayırı'nda öldü. TDV ölüm sebebini nikris (gut) hastalığına bağlar. Zehirlendiği iddiası tek bir kaynaktaki bilginin yorumuna dayanır, ötekilerce doğrulanmaz. Türbesi kendi yaptırdığı caminin haziresindedir. Oğulları Cem ile Bayezid arasındaki taht mücadelesini Bayezid kazandı.
Kronoloji
- 1432 — Edirne'de doğum
- 1444-1446 — İlk saltanat
- 1451 — İkinci kez tahta çıkış
- 1452 — Boğazkesen (Rumeli) Hisarı
- 29 Mayıs 1453 — İstanbul'un fethi
- 1456 — Belgrad kuşatması
- 1461 — Trabzon'un alınması
- 1470 — Eğriboz'un alınması
- 1473 — Otlukbeli Muharebesi
- 1475 — Kefe'nin alınması
- 1480 — Rodos kuşatması, Otranto
- 1481 — Hünkârçayırı'nda ölüm