Genç Osman (II. Osman) Tuğrası

Yeniçerileri ortadan kaldırmak istediği haberleri yayılan padişah; 1622'de bir ayaklanmada tahttan indirilip öldürüldü.

Tuğranın okunuşu

Erişilebilen kaynaklarda II. Osman tuğrasının ayrıntılı bir tanımı yer almaz. Okunuşu ancak dönemin tuğralarına dair belgelenmiş genel kurallardan çıkarılabilir. Zarif Orgun'un tespitine göre "şah" unvanı, III. Mehmed tuğrasında düştükten sonra I. Ahmed'le tuğra metnine yeniden girer. Unvan bundan sonra II. Mahmud dâhil bütün padişah tuğralarında sürer. "Han" unvanı ise I. Mahmud'a kadar babanın adından sonra okunur. Bu kurallara göre I. Ahmed'in oğlu Osman'ın tuğra metni "Şah Osman bin Ahmed Han el-muzaffer dâimâ" kalıbına uyar. Bu okuma, kalıba dayanan bir çıkarımdır; tek tek belgeler üzerinde doğrulanmalıdır.

Yapısı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde M. Uğur Derman, XVII. yüzyıl tuğralarındaki "şah" kelimesinin yazılışına dikkat çeker. Bu dönemde kelimenin şîn harfi tek dişe indirgenmiş, iki he harfi ise okunmayan süs unsurlarına dönüşmüştür. Orgun da aynı yazılışı not eder ve I. Ahmed'den sonraki tuğralarda unvanın tek şîn ve iki he ile yazıldığını belirtir. Tuğranın geri kalan düzeni klasik şemaya uyar: metni taşıyan sere ya da kürsü, sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların ucundan inen zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer).

Seçil Sever Demir, kürsünün III. Murad'dan itibaren üstten daralıp üçgene benzer bir biçim aldığını aktarır. Ahmet Topal ise bu daralmayı II. Selim dönemine bağlar. Hangi tarih esas alınırsa alınsın, II. Osman'ın tuğrası daralmış kürsülü bu döneme aittir.

Kullanıldığı belgeler ve sikkeler

Tuğra, padişah adına çıkan ferman ve beratların başına nişancı tarafından çekilirdi. II. Osman döneminin tuğra açısından belgelenmiş bir ayrıntısı sikkelerle ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Osman II" maddesine göre padişah, Ekim 1619'da (Zilkade 1028) sikke tashihi yaptırarak yeni akçe bastırmıştır. Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi bu sırada "onluk-ı Osmânî" adlı bir akçenin ortaya çıktığını kaydeder. Sever Demir'in Umur'dan aktardığına göre III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) Osmanlı sikkelerinde yalnızca tuğra formu kullanılmıştır. Dolayısıyla II. Osman'ın sikke düzenlemesi de bu uygulamanın sürdüğü yıllara rastlar.

Üslubu

Derman'a göre XVI. yüzyıl fermanlarındaki parlak tezhip, tuğranın biçimindeki aksaklıkları örtmüştür. Tezyinattaki gerileme sonraki dönemde tuğraya da yansımış, kusurlar daha çok göze batar olmuştur. Kısa süren II. Osman saltanatının tuğraları bu geçiş döneminin içindedir. Bu tuğraları çeken nişancıların adları erişilebilen kaynaklarda geçmez.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Osman'ın biyografisi.