Genç Osman (II. Osman)

Yeniçerileri ortadan kaldırmak istediği haberleri yayılan padişah; 1622'de bir ayaklanmada tahttan indirilip öldürüldü.

Hayatı ve tahta çıkışı

II. Osman, 3 Kasım 1604'te İstanbul'da doğdu. Babası I. Ahmed'in ilk oğlu olduğu için Osmanlı hânedanının kurucusunun adı verildi ve kaynaklara göre doğumu İstanbul'da yedi gün yedi gece kutlandı. Geç dönem kaynaklarında "Genç Osman" diye anılır. Şehzadelik yılları az bilinir; kardeşi Mehmed'le birlikte hocası Ömer Efendi'den ders aldı. Annesi Mahfîrûz Sultan Eski Saray'a gönderildiği için bir ara Kösem Sultan'ın himayesine girdiği anlatılır. Bazı Batı kaynakları onun Latince, Yunanca ve İtalyanca bildiğini yazar; TDV bu bilginin doğru olma ihtimalini görmez, ancak iyi bir eğitim aldığını kabul eder.

I. Ahmed 1617'de ölünce büyük şehzade olarak tahta çıkması beklenirken Osmanlı veraset sisteminde ilk kez amcası I. Mustafa padişah yapıldı. Bu olay Osman'ı derinden etkiledi. Akıl dengesi yüzünden doksan altı gün sonra Mustafa tahttan indirilince, 26 Şubat 1618'de on dört yaşında tahta çıktı. Amcasının tahta çıkarılmasında payı olan Kaymakam Sofu Mehmed Paşa ile Şeyhülislâm Esad Efendi'ye kırgındı. Sofu Mehmed Paşa'yı görevden aldı, Esad Efendi'nin yetkilerini kısıtladı.

Saltanatı

İlk yıllarda Safevîlerle İstanbul'da onaylanan bir barış yapıldı, ancak padişah memnuniyetsizliğini sadrazam Halil Paşa'yı görevden alarak gösterdi. Mühimme kayıtları icraatını daha çok asker düzenine yönelik gösterir. Kıyafet değiştirerek İstanbul'da denetime çıkar, askerin gittiği meyhane ve bozahâneleri basar, kapıkulunu sert cezalandırırdı. Ekim 1619'da sikke tashihi yaptırıp yeni akçe bastırdı. Tophane'de top dökümünü ve tüfek talimlerini izlerdi.

1621'de Lehistan seferine bizzat çıkmaya karar verdi. Venedik raporlarına göre Kazak baskınlarının sorumlusu olarak Lehlileri görüyordu. Sefer kararıyla birlikte, rakip olabilecek kardeşi Şehzade Mehmed'i 12 Ocak 1621'de öldürttü. TDV, şeyhülislâm Esad Efendi'nin fetvaya karşı çıktığını, fetvayı Rumeli kazaskerinin verdiğini aktarır. Bazı Batılı yazarların ileri sürdüğü, Lehistan'ı geçip Baltık'a çıkma gibi büyük planlar TDV'ye göre doğru değildir. Seferde bahşişleri ödemede tutumlu davrandı, ulemânın arpalıklarını kesti ve maaş dağıtımını kendisi denetledi; bu, yeniçeri ileri gelenlerini rahatsız etti. Hotin önlerinde Leh ve Kazak ordusunun tahkimatına yönelik hücumlar sonuç vermedi. Paşalar arasındaki çekişme ve idarî beceriksizlik başarısızlığın başlıca sebebi sayılır. Barış Osmanlı lehine kabul edilebilir bulunduğu için yapıldı; Hotin Kalesi Boğdan Voyvodalığı'na bırakıldı. Sefer yine de zafer diye ilân edildi.

İsyan ve ölümü

İstanbul'a dönüşten sonra Osman, Şeyhülislâm Esad Efendi'nin kızı Âkıle ile evlendi; şeyhülislâm buna önce karşı çıkmış, sonra razı olmak zorunda kalmıştı. TDV'ye göre çağdaş Osmanlı kaynakları, padişahın hacca gitmek üzere hazırlık yaptığı, Anadolu yakasına geçmek istediği konusunda hemfikirdir. Ayrıca Lübnan'da isyan eden Maanoğlu Fahreddin'i cezalandırmak için Suriye'ye gitmek niyetindeydi. Ancak yeniçerileri ortadan kaldırmak, başkenti Bursa'ya ya da Kahire'ye taşımak niyetinde olduğu yolundaki haberleri TDV, aleyhindekilerin propagandası sayar. Hacca gitmek şeyhülislâm tarafından hoş karşılanmadı; çadırların Üsküdar'a geçirildiği haberi yayılınca isyan çıktı.

İsyan 19 Mayıs 1622'de başladı. Arpalıkları kesilen ulemâ ile ocağın geleceğinden kaygı duyan yeniçeriler birleşti. Hoca Ömer Efendi ile Kızlarağası Süleyman Ağa'nın idamını istediler; Dilâver Paşa'nın adı da listedeydi. Osman bir süre direndi, sonra Dilâver Paşa ile Süleyman Ağa'yı isyancılara verdi, ama âsiler amcası Mustafa'yı yeniden padişah ilân etti. Osman gece yarısı yeniçeri ağasının konağına sığındı. Ağa öldürüldü, Osman 20 Mayıs'ta yakalandı, Yedikule'ye götürülüp orada boğuldu. Cenazesi I. Ahmed Türbesi'ne gömüldü.

Mirası

Hotin seferi, kıyafet denetimleri ve hac niyeti gibi olaylar, modern tarih yazımında onu reformcu ve büyük planlar peşinde bir hükümdar olarak resmetmiştir. TDV bu görüşün, olaya karşıt yeniçeri gözüyle bakan çağdaş anlatılardan etkilendiğini söyler. Vikipedi bir padişahın yeniçeriler eliyle öldürülmesini Osmanlı tarihinde ilk örnek olarak anar.

Kronoloji

• 1604 — İstanbul'da doğum
• 1618 — Tahta çıkış
• 12 Ocak 1621 — Şehzade Mehmed'in öldürülmesi
• 1621 — Hotin seferi
• 19 Mayıs 1622 — Yeniçeri-ulemâ isyanı
• 20 Mayıs 1622 — Yedikule'de ölümü