I. Abdülhamid Tuğrası

Küçük Kaynarca Antlaşması bu döneme denk geldi; askerî ıslahatları sürdürdü.

Tuğranın okunuşu

Zarif Orgun'un 1949 tarihli makalesindeki levhada I. Abdülhamid tuğrasının metni "Şah Abdülhamid bin Ahmed Han el-muzaffer dâimâ" diye verilir. Metinde padişahın adı, babası III. Ahmed'in adı, "şah" ve "han" unvanları ile "daima muzaffer" anlamındaki dua yer alır.

"Han" kelimesinin yeri konusunda kaynaklar tam örtüşmez. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde M. Uğur Derman, I. Mahmud'dan itibaren "han" unvanının babanın adından alınıp padişahın adına eklendiğini belirtir. Orgun da bu değişikliği aynı döneme bağlar ve III. Mustafa tuğrasını "Şah Mustafa Han bin Ahmed" diye okur. Bu kurala göre I. Abdülhamid tuğrasında da unvanın padişahın adından sonra gelmesi beklenir. Orgun'un levhasındaki okuma ise unvanı babanın adından sonra gösterir. İstifte harfler üst üste bindiği için iki okuma arasındaki fark yalnızca sıralamadadır. Kesin sıra, örnek belgeler üzerinde denetlenmelidir.

Yapısı

Tuğra klasik bölümlerini korur: metnin yazıldığı sere (kürsü), sola doğru açılan iç ve dış beyze, yukarıya yükselen üç tuğ, tuğların tepesinden sola kıvrılarak inen zülfeler ve beyzelerden sağa uzanan kol (hançer). Orgun'a göre bu dönemde "şah" kelimesi özgün yazılışından uzaklaşmıştır. I. Abdülhamid, III. Selim ve II. Mahmud tuğralarında kelime güçlükle okunur hâle gelir; özellikle he harfleri bir harften çok süs gibi stilize edilmiştir.

Derman, XVIII. yüzyılda tuğraya bir ölçü getirme çabasının başladığını da kaydeder. Bu ilk ölçü sisteminin kimin elinden çıktığı bilinmez. Sistemde kürsünün boyu esas alınmış, dış beyze, iç beyze ve zülfeler buna göre ayarlanmıştır. Tuğranın yüksekliği de kürsü boyunun iki katı olarak kabul edilmiştir. Derman'a göre bu girişimler yine de tuğrada tam bir âhenk sağlayamamıştır.

Kullanıldığı belgeler ve yapılar

Ferman ve beratların yanı sıra XVIII. yüzyılda tuğra, taş kitâbelerde de düzenli olarak kullanılmaya başlanmıştır. Derman bu geleneğin III. Ahmed devrinde başladığını yazar. Sikkelerde de padişahın tuğrası bir yüzde, basım yeri ve tarihi öbür yüzde yer alır.

I. Abdülhamid tuğrasının mimarideki bilinen bir örneği Emirgan Çeşmesi'ndedir. Seçil Sever Demir, Süleyman Berk'in çalışmasına dayanarak bu tuğrayı, Mustafa Râkım Efendi'nin yeniliklerinden önceki tuğra biçimine örnek olarak gösterir. Böylece I. Abdülhamid tuğrası, Râkım'ın II. Mahmud tuğralarıyla ulaştığı yeni biçimle karşılaştırmada bir başlangıç noktası olur.

Üslubu

Derman'a göre XVIII. yüzyılda tezhipsiz, yalnız mürekkeple çekilen tuğralarda ve taşa oyulan celî tuğralarda eski dönemin çekiciliği ve zarafeti kaybolmuştur. Topal da kürsünün son biçimini ancak II. Mahmud tuğralarıyla aldığını belirtir. I. Abdülhamid tuğrası bu değerlendirmelere göre, Mustafa Râkım'ın XIX. yüzyıl başında getireceği hat, istif ve biçim düzenlemelerinden hemen önceki eski üslubun son temsilcileri arasındadır.

Padişahın biyografisi için bkz. I. Abdülhamid'in biyografisi.