I. Abdülhamid
Padişah
Küçük Kaynarca Antlaşması bu döneme denk geldi; askerî ıslahatları sürdürdü.
Hayatı ve tahta çıkışı
I. Abdülhamid, 20 Mart 1725'te İstanbul'da doğdu. Babası III. Ahmed, annesi Râbia Şermi Sultan'dır. Babası 1730 Patrona İsyanı'nda tahttan indirildiğinde beş yaşındaydı. Çocukluğunu ve gençliğini kardeşleriyle birlikte sarayda, tahttan inmiş padişahların ailesine ayrılan dairede göz hapsinde geçirdi. III. Mustafa'nın ardından, 21 Ocak 1774'te kırk dokuz yaşında padişah oldu. Cülûsun altıncı günü Eyüp'te kılıç kuşandı. Devlet işlerinde deneyimi olmadığı için sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa'yı görevde bıraktı.
Küçük Kaynarca
Tahta çıktığında Rusya ile savaş beşinci yılındaydı. Padişahın niyeti Hırsova'yı alıp Eflak ve Boğdan'ı Rus işgalinden kurtarmaktı. Ancak ordunun Kozluca ve Şumnu'da dağılması, Rusların barış teklifini kabul etmeyi zorunlu kıldı. 21 Temmuz 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Azak'ın da aralarında bulunduğu kuzey topraklarını yitirdi ve Kırım'ın bağımsızlığını tanıdı. Ruslar Osmanlı tebaası Ortodoksların hâmisi sıfatını kazandı, Fransa ve İngiltere'ye tanınmış ticarî imtiyazlar Rusya'ya da verildi.
Sonrasında Kırım meselesi sürdü. Rus desteğiyle Şâhin Giray hanlığa getirildi; padişah bunun Kırım'ın işgali için bir başlangıç olduğunu fark etmişti. 1779'da Fransa'nın araya girmesiyle İstanbul'da Aynalıkavak Tenkihnâmesi imzalandı: Kırım müstakil kalacak, Ruslar çekilecek, Şâhin Giray'ın hanlığı onaylanacaktı. Bu çözüm kalıcı olmadı. Şâhin Giray'ın reformları Kırım halkının isyanına yol açtı, Potemkin ordusuyla girip onu yeniden hanlığa oturttu. 9 Ocak 1784'te Kırım Senedi ile yarımada tamamen Rusya'ya katıldı.
İç düzen ve ıslahat
TDV, padişahın savaş sonrası iç meselelere döndüğünü yazar. Cezayirli Gazi Hasan Paşa isyanları bastırdı: Suriye'de Zâhir el-Ömer'in isyanı 1775'te, Mora'daki karışıklıklar 1779'da yatıştırıldı. Anadolu'da levent çeteleri 1775-1776'dan itibaren büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. İran'la ilişkiler Kerim Han Zend'in Basra'yı alması (1775) yüzünden bozuldu. Arabistan'da Vehhâbî hareketi yayıldı.
Askerî ıslahat Karavezir Mehmed Paşa ve Halil Hamîd Paşa dönemlerinde yürüdü. Humbaracı ve Topçu ocakları eğitimden geçirildi, donanma yenilendi. 1773'te Haliç'te açılan Riyâziye Mektebi'nde Baron de Tott gibi yabancı hocalar ders verdi; 1775'te Tersane Mühendishânesi (Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun) açıldı, Fransız ve İngiliz tarzı hafif gemiler yapılmaya başlandı. 1784'te İstihkâm Okulu kuruldu. Halil Hamîd Paşa'nın sadareti (1782-1785) sırasında timarlı sipahiler ve yeniçeriler için yeni kanunlar çıkarıldı. İbrâhim Müteferrika matbaası yeniden işletilmeye başlandı; 1784-1785'te Târîh-i Sâmi, Şâkir, Subhî ve İzzî tarihi basıldı. 1787'de Fransa Rusya tarafında yer alınca Fransız uzmanlar geri çağrıldı ve yenilik hareketi duraksadı. Halil Hamîd Paşa 1785'te padişaha karşı komplo kurmakla suçlanmış, padişah tahttan inme tehlikesi geçirmişti.
Savaş ve ölümü
Koca Yusuf Paşa'nın sadrazam olmasıyla siyaset sertleşti. Rusya ve Avusturya, Osmanlı topraklarını paylaşmayı öngören Rum Projesi üzerinde uzlaşmıştı. 19 Ağustos 1787'de Rusya'ya savaş ilân edildi. Osmanlı orduları Avusturya cephesinde başarılı oldu, Rus cephesinde ise Yaş ve Hotin kaybedildi, Özü'ye yardıma giden donanma yenildi. Padişah, Özü Kalesi'nin düştüğünü bildiren sadrazam kāimesini okurken felç geçirdi ve 7 Nisan 1789'da öldü. Bahçekapı'da kendi yaptırdığı türbeye gömüldü.
TDV onu iyi huylu, merhametli ve gayretli bir hükümdar olarak tanıtır. Çocuklarından on iki kız ve yedi erkek bilinir, çoğu küçük yaşta ölmüştür; oğullarından Mustafa ve Mahmud padişah oldu.
Yapıları
En önemli eseri 1777'de Sirkeci'de yaptırdığı imarethâne ve çevresindeki çeşme, sıbyan mektebi, medrese ve kütüphane topluluğudur. Kütüphanenin kitapları bugün Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. 1778'de annesi adına Beylerbeyi'nde cami, muvakkithâne, hamam ve sıbyan mektebi yaptırdı. Emirgân, İstinye ve Dolmabahçe çevresinde çeşmeleri vardır.
Kronoloji
- 1725 — İstanbul'da doğum
- 21 Ocak 1774 — Tahta çıkış
- 21 Temmuz 1774 — Küçük Kaynarca Antlaşması
- 1775 — Tersane Mühendishânesi
- 1779 — Aynalıkavak Tenkihnâmesi
- 1784 — Kırım'ın Rusya'ya ilhakı
- 1787 — Rusya'ya savaş ilânı
- 7 Nisan 1789 — Ölümü