I. İbrahim Tuğrası

Akıl sağlığı bozuk olduğu söylenen padişah; tahttan indirilip katledildi.

Tuğranın okunuşu

I. İbrahim tuğrasının okunuşu, dönemin kendi kaleminden çıkmış bir metinle belgelenir. Zarif Orgun, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde (E. 10289) Sultan İbrahim'e sunulmuş bir muhtırayı tanıtır ve bu metnin Koçi Bey'in kaleminden çıktığını tahmin eder. Muhtırada tuğra, padişahın beratlar ve emirler üzerine yazılan adı olarak tarif edilir. Ardından tuğranın "Şah İbrahim bin Ahmed Han el-muzaffer dâimâ" biçiminde okunduğu belirtilir.

Orgun bu kaydı, tuğradaki "şah" unvanının okunması gerektiğinin kanıtı olarak kullanır. Ona göre bazı araştırmacılar tuğralardaki "şah" kelimesini fark etmemiştir; oysa tuğra metni tam okunacaksa unvanın da okunması gerekir. Metinde padişahın adı, babası I. Ahmed'in adı, babanın adından sonra okunan "han" unvanı ve "daima muzaffer" anlamındaki dua yer alır.

Yapısı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde M. Uğur Derman, bu dönem tuğralarında "şah" kelimesindeki şîn harfinin tek dişe indiğini, iki he harfinin ise okunmayan süs öğelerine dönüştüğünü belirtir. Tuğranın bölümleri klasik düzendedir: metni taşıyan sere ya da kürsü, sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların tepesinden sola kıvrılan zülfeler ve beyzelerden sağa uzanan kol (hançer).

Kullanıldığı belgeler ve tuğra çekme yetkisi

Tuğra yalnızca padişahın huzurunda çekilmezdi. Derman'a göre vezirler sefere çıkmadan önce kendilerine sayılı miktarda tuğralı boş ahkâm kâğıdı verilir, dönüşte bunların hesabı sorulurdu. Sınır eyaletlerinde valilik yapan vezirlerin de padişah adına tuğra çekme yetkisi vardı. Vezir sayısı artınca Sadrazam Kemankeş Mustafa Paşa bu uygulamayı kaldırmıştır.

Bu karar İbrahim'in saltanatına düşer. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Kemankeş Mustafa Paşa" maddesine göre paşanın taşradaki vezirlerden tuğra çekme hakkını alması tepkiye yol açmıştır. Erzurum Beylerbeyi Nasuhpaşazâde Hüseyin Paşa, tuğrakeşliğin kendisine miras kaldığını ve tuğrayı ona Sultan Murad'ın emanet ettiğini söyleyerek ayaklanmıştır. Paşa kalabalık bir orduyla İstanbul üzerine yürümüş, sonunda güçlükle yakalanarak öldürülmüştür. Olay, tuğranın kimin elinde çekileceği sorusunun dönemde ne kadar siyasî bir anlam taşıdığını gösterir. Seçil Sever Demir'in Suha Umur'dan aktardığına göre bu yıllarda sikkelerde de yalnızca tuğra formu kullanılmaktaydı.

Edebiyattaki yeri

İbrahim'in tuğrası şiire de konu olmuştur. Ahmet Topal'ın "tuğrâiyye" adını verdiği türe dair çalışmasına göre şair Cevrî'nin divanında bu türden üç manzume bulunur. Bunlardan ilki, Sultan İbrahim'in tuğrasını tarif eden yedi beyitlik ve "Der-Ta'rîf-i Tuğrâ" diye başlayan bir başlık taşıyan şiirdir. On üç beyitlik ikinci şiir ile onun devamı olan altı beyitlik üçüncü şiir de aynı tuğrayı övmek için yazılmıştır.

Padişahın biyografisi için bkz. I. İbrahim'in biyografisi.