I. İbrahim
Padişah
Akıl sağlığı bozuk olduğu söylenen padişah; tahttan indirilip katledildi.
Hayatı ve tahta çıkışı
İbrahim, I. Ahmed ile Kösem Mahpeyker Sultan'ın oğludur. TDV İslâm Ansiklopedisi doğumunu 4 Kasım 1615 olarak verir; bazı yabancı kaynaklarda 1617 tarihi geçer. Şehzâdeliği, Osmanlı sarayının en sarsıntılı yıllarına denk geldi. Amcası I. Mustafa'nın iki kez tahta çıkıp indirilişine, ağabeyi II. Osman'ın öldürülüşüne ve IV. Murad'ın kardeşleri Bayezid ile Süleyman'ı (1635), ardından Kasım'ı (1638) idam ettirmesine tanık oldu. Ansiklopedi bu olayların onun ruh hâlini derinden etkilediğini vurgular.
IV. Murad'ın ölümü üzerine, hânedanın hayatta kalan tek erkek üyesi olarak 9 Şubat 1640'ta, yirmi beş yaşında tahta çıktı. Rivayete göre bunun kendisini öldürmek için kurulmuş bir tuzak olduğundan kuşkulanmış, ağabeyinin cesedini görmeden dairesinden çıkmak istememiştir.
Saltanatı
Saltanatın ilk yılları, sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın idaresinde görece istikrarlı geçti. Paşa sikkenin ayarını düzeltti, vergi yükünü daha adil dağıtmak amacıyla tahrir çalışmaları yaptırdı ve harcamaları kısmaya çalıştı. 1642'de Kazaklar'ın elindeki Azak geri alındı, aynı yıl Avusturya ile barış yenilendi. Ancak sarayda nüfuz kazanan çevrelerle çatışan Kara Mustafa Paşa, 31 Ocak 1644'te idam edildi.
Bundan sonra yönetim istikrarını yitirdi. Sultanzâde Mehmed, Sâlih ve Hezarpâre Ahmed paşalar kısa aralıklarla sadârete getirildi; Cinci Hoca gibi şahsiyetler padişahın yakın çevresinde etkili oldu. Malta şövalyelerinin hacıları taşıyan bir Osmanlı gemisini ele geçirmesi, 1645'te Venedik'e ait Girit'e sefer açılmasına yol açtı. Hanya 19 Ağustos 1645'te alındı. Ne var ki savaş kısa sürede bitmedi; 1669'a kadar uzanacak, malî ve askerî açıdan ağır bir yük hâline geldi. Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alması İstanbul'un iaşesini zorlaştırdı ve şehirdeki hoşnutsuzluğu artırdı.
Kişiliği ve tartışmalar
Çağdaş kaynaklar İbrahim'i devlet işlerinden uzak duran, samur kürk ve amber gibi lüks eşyaya düşkün, cariyelerine has ve gelir tahsis eden bir hükümdar olarak tasvir eder. Bu harcamaları karşılamak için yeni vergiler konduğu kaydedilir. Kaynaklarda sözü edilen "melankoli" şikâyetleri; halsizlik, iştahsızlık ve sürekli hastalık yakınmaları biçiminde görülür. "Deli İbrahim" lakabı yaygınlaşmış olsa da modern tarihçiler bunun gerçek bir akıl hastalığı mı, yoksa uzun kapalı yaşamın ve şiddet tanıklığının yol açtığı ruhsal bir sarsıntı mı olduğunu tartışır. Bu nedenle "akıl sağlığı bozuk" nitelemesi kesin bir teşhis değil, kaynaklarda aktarılan bir yargıdır.
Tahttan indirilişi ve mirası
İmparatorluğun hem merkezde hem taşrada zorlandığı bir sırada yeniçeri ağaları ile ulemânın birlikte hareket etmesiyle 8 Ağustos 1648'de tahttan indirildi; yerine altı yaşındaki oğlu IV. Mehmed geçirildi ve nâibelik büyükannesi Kösem Sultan'a kaldı. İbrahim on gün sonra, 18 Ağustos 1648'de boğularak öldürüldü; olayın ayrıntıları kaynaklarda farklı anlatılır. Ayasofya yakınında, kendi adıyla anılan türbeye defnedildi.
Oğullarından IV. Mehmed, II. Süleyman ve II. Ahmed sırasıyla tahta çıktı. Hânedanın devamı onun soyundan sağlandığı için, kısa ve çalkantılı saltanatına rağmen bir eşik figürü olarak ele alınır. Başlattığı Girit Savaşı ise ancak torunlarının döneminde, Köprülüler idaresinde sonuçlandırılabildi.
Kronoloji
- 1615 — Doğumu (TDV'ye göre 4 Kasım)
- 1640 — 9 Şubat'ta tahta çıkışı
- 1642 — Azak'ın geri alınması; Avusturya ile barışın yenilenmesi
- 1644 — Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın idamı
- 1645 — Girit seferi; Hanya'nın alınması (19 Ağustos)
- 1648 — 8 Ağustos'ta tahttan indirilmesi, 18 Ağustos'ta öldürülmesi