I. Mustafa Tuğrası

İki kez tahta çıkan padişah; akıl hastalığı nedeniyle indirildi.

Tuğranın okunuşu

I. Mustafa tuğrasının ayrıntılı bir tanımı erişilebilen kaynaklarda yer almaz; okunuş, dönemin belgelenmiş genel kurallarından çıkarılır. Zarif Orgun'a göre "şah" unvanı III. Mehmed tuğrasında kalkmış, I. Ahmed'le tuğra metnine yeniden girmiş ve II. Mahmud'a kadar sürmüştür. M. Uğur Derman da TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde aynı bilgiyi verir. "Han" unvanı ise I. Mahmud'a kadar babanın adından sonra okunur.

Bu kurallara göre III. Mehmed'in oğlu Mustafa'nın tuğrası "Şah Mustafa bin Mehmed Han el-muzaffer dâimâ" kalıbına uyar. Bu okuma doğrudan bir belgeden değil, kalıptan çıkarılmıştır. Dikkat çekici bir ayrıntı, Orgun'un IV. Mehmed'in oğlu II. Mustafa için verdiği okumanın harfi harfine aynı olmasıdır. Mehmed adlı bir padişahın oğlu olan iki Mustafa'nın tuğra metinleri bu yüzden aynıdır. İki tuğrayı birbirinden ancak çizim üslubu, belgenin tarihi ve içeriği ayırır.

Dua kısmının tarihi de metne ışık tutar. Derman'a göre "muzaffer dâimâ" ifadesi I. Murad'da, "el-muzaffer dâimâ" biçimi Fâtih Sultan Mehmed'de görülür. "El-" takısı bazı padişahlarda kullanılsa da II. Süleyman'dan itibaren kesinleşmiştir. I. Mustafa'nın tuğrasında duanın hangi biçimle yazıldığı erişilebilen kaynaklarda ayrıca belirtilmez.

Yapısı

Tuğra klasik bölümleri taşır: metnin yazıldığı sere ya da kürsü, sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların tepesinden sola kıvrılarak inen zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). Derman'a göre bu dönemde "şah" kelimesindeki şîn harfi tek dişe inmiş, iki he harfi okunmadan süs öğesi olarak yer almıştır. Seçil Sever Demir, kürsünün III. Murad'dan itibaren üstten daralarak üçgene benzer bir biçim aldığını belirtir; bu, I. Mustafa tuğrasının kürsü biçimini de çerçeveler.

Derman, XV. yüzyılın sonlarından itibaren tuğranın tezyinî bir nitelik kazandığını yazar. Harflerin araları ve üst taraf, gelin duvağı gibi bezenir; XVI. yüzyılda is mürekkebi yerine ezilmiş varak altın kullanılır, harfler farklı renklerle tahrir edilir. Önemli kişilere gönderilecek fermanların tuğralarına ayrı özen gösterilirdi. Bu uygulamanın I. Mustafa'nın iki kısa saltanatında belgelerde ne ölçüde görüldüğüne dair kaynaklarda ayrı bir kayıt yoktur.

Kullanıldığı belgeler

I. Mustafa iki kez tahta çıkmıştır (1617-1618 ve 1622-1623) ve saltanatlarının toplam süresi kısadır. Bu dönemde de padişah adına çıkan ferman ve beratların başına nişancı tarafından tuğra çekilmiştir. TDV'nin Nişancı maddesi, nişancının asıl görevinin ferman, nâme, ahidnâme ve berat gibi belgelere padişahın tuğrasını çekmek olduğunu belirtir. Derman'a göre tezhipli tuğralar önceden hazırlanır, sayıları resmen belirlenir ve bir senet karşılığında hazineye teslim edilirdi. Kullanılacağı zaman aynı cins kâğıda yazılmış fermanın başına yapıştırılır, nişancı "sahhü'l-vasl" yazarak birleşmenin doğruluğunu beyan ederdi.

Sever Demir'in Suha Umur'dan aktardığına göre III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) sikkelerde yalnızca tuğra formu kullanılmıştır. I. Mustafa'nın iki kısa saltanatı da bu dönemin içindedir. Bu tuğraları çeken nişancıların adları ve günümüze ulaşmış belli örneklerin yerleri erişilebilen kaynaklarda belirtilmez.

Padişahın biyografisi için bkz. I. Mustafa'nın biyografisi.