I. Mustafa
Padişah
İki kez tahta çıkan padişah; akıl hastalığı nedeniyle indirildi.
Hayatı ve hayatta kalışı
Mustafa, III. Mehmed'in oğludur. Doğum tarihi kaynaklarda farklı verilir: TDV İslâm Ansiklopedisi, babasının Manisa sancak beyliği sırasında, yaklaşık 1591'de doğduğunu yazar; bazı yabancı kaynaklar ise 1601-1602 tarihini ve Topkapı Sarayı'nı verir. Annesi Abaza asıllı bir cariyedir; yabancı kaynaklarda Halime Sultan adıyla anılır.
Ağabeyi I. Ahmed 1603'te tahta çıktığında, Osmanlı'da uzun süredir uygulanan kardeş katli geleneğine başvurulmadı ve Mustafa hayatta bırakıldı. Bunun nedeni olarak kaynaklarda, onun tahta tehdit oluşturmayacak ölçüde zayıf görülmesi ve saraydaki kadınların, özellikle valide Handan Sultan'ın etkisi gibi gerekçeler sayılır. Mustafa yıllarını sarayın kapalı dairelerinde geçirdi.
Birinci saltanatı (1617-1618)
I. Ahmed'in 22 Kasım 1617'de beklenmedik ölümü üzerine Mustafa tahta çıkarıldı. Böylece Osmanlı tarihinde ilk kez bir padişahın yerine oğlu değil kardeşi geçti. Hânedanın en yaşlı erkek üyesinin tahta çıkmasını esas alan "ekberiyet" usulü, kesin bir kanun olarak değil, bu uygulamayla fiilen başlamış oldu.
Ancak yeni padişahın tavırları kısa sürede devlet erkânında endişe yarattı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tedavi girişimlerine rağmen durumu düzelmedi. Yabancı kaynaklarda vezirlerin sarıklarını çekip sakallarını yolduğuna dair anlatılar yer alır. 26 Şubat 1618'de tahttan indirildi ve yerine yeğeni II. Osman geçirildi.
İkinci saltanatı (1622-1623)
Mayıs 1622'de yeniçeri ve sipahilerin ayaklanması II. Osman'ın tahttan indirilip öldürülmesiyle sonuçlandı. İsyancılar Mustafa'yı yeniden tahta çıkardı; ikinci cülûs 19-20 Mayıs 1622'ye tarihlenir. Bu dönemde yönetim fiilen annesi ile sadrazam Kara Davud Paşa gibi devlet adamlarının elindeydi. Genç Osman'ın öldürülmesine tepki olarak Abaza Mehmed Paşa'nın başlattığı isyan Anadolu'yu sarstı. Sık sık değişen sadrazamlar ve saray içi çekişmelerle geçen on altı ay sonunda, 10 Eylül 1623'te ikinci kez tahttan indirildi. Yerine I. Ahmed'in oğlu IV. Murad tahta çıktı.
Son yılları ve değerlendirme
Mustafa, ömrünün kalan on beş yılını yine sarayda kapalı geçirdi ve 20 Ocak 1639'da öldü. TDV İslâm Ansiklopedisi ölümünü doğal sebeplere bağlayan kaynakların yanı sıra şüpheli bulan rivayetlerin de bulunduğunu belirtir. Ayasofya'nın avlusunda defnedildi.
Venedikli gözlemciler onu solgun yüzlü, seyrek sakallı ve boş bakışlı biri olarak tasvir etmiştir. Ruh sağlığının bozulmasında uzun kapalı yaşamın payı olabileceği de öne sürülür. Buna karşılık halk arasında ona velî gözüyle bakıldığı kaydedilir. I. Mustafa'nın hükümdarlığı, kardeş katlinden ekberiyete geçişin ilk ve sorunlu örneği olarak; aynı zamanda saltanatın ocaklar ve saray çevreleri karşısında ne kadar kırılgan hâle geldiğinin göstergesi olarak ele alınır.
Kronoloji
- 1591 ya da 1601-1602 — Doğumu (kaynaklara göre değişir)
- 1603 — I. Ahmed'in tahta çıkışı; Mustafa'nın hayatta bırakılması
- 1617 — 22 Kasım'da ilk kez tahta çıkışı
- 1618 — 26 Şubat'ta tahttan indirilmesi
- 1622 — II. Osman'ın öldürülmesi; Mayıs'ta ikinci cülûs
- 1623 — 10 Eylül'de ikinci kez indirilmesi
- 1639 — 20 Ocak'ta ölümü