II. Abdülhamid Tuğrası
Otuz üç yıl saltanat süren "Ulu Hakan"; İslam birliği siyaseti güttü, Hicaz Demiryolu'nu yaptırdı.
Tuğranın okunuşu
Zarif Orgun, II. Abdülhamid tuğrasının metnini "Abdülhamid Han bin Abdülmecid el-muzaffer dâimâ" diye verir. Metinde padişahın adı, I. Mahmud'dan beri padişahın kendi adına eklenen "han" unvanı, babası Abdülmecid'in adı ve "daima muzaffer" anlamındaki dua yer alır. Orgun'a göre Abdülmecid'den itibaren "şah" unvanı tuğralardan tamamen kalkar. Bu dönemde tuğralarda yalnızca padişahın ve babasının adları, aralarında "bin" ile birlikte "Han el-muzaffer dâimâ" kelimeleri bulunur.
Yapısı ve ölçüleri
II. Abdülhamid tuğrası, Mustafa Râkım Efendi'nin XIX. yüzyıl başında yerleştirdiği biçimin olgunlaşmış bir örneğidir. Râkım, kürsünün beyze, tuğ, zülfe ve kol gibi öteki bölümlerle oranını belli kurallara bağlamıştı. Bölümlerin adları klasik düzendedir: metnin yer aldığı kürsü (sere), sola açılan iç ve dış beyze, sola hafifçe yatık üç tuğ, tuğların tepesinden inen zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer).
M. Uğur Derman, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde, hattat Sâmi Efendi'nin 1905'te çizdiği II. Abdülhamid tuğrasını hat sanatı bakımından padişah tuğralarının estetik gücü en yüksek olanı sayar. Derman'a göre bu tuğrada bölümler arasındaki ölçü birliği dışında başka bir düzen de vardır. Harflerin belli noktaları arasındaki mesafe en az yirmi dokuz yerde hiç değişmeden aynı uzunluktadır. Yarım kürsü boyundaki mesafeler ise on iki yerde tekrarlanır. Derman, sonraki padişah tuğralarında da bu ölçülere uyulduğunu ekler. Seçil Sever Demir de Sâmi Efendi'yi, Râkım'ın açtığı yolu estetiğin doruğuna taşıyan hattat olarak anar.
Tuğrakeşleri
Nişancılık 1836'da kaldırıldıktan sonra tuğra çekme işi, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre defter eminine bırakılmıştır. Önemli fermanlara Bâbıâli'nin, ötekilere defter emininin tayin ettiği tuğrakeşler tuğra çekmeye başlamıştır. Derman, II. Abdülhamid tuğrasına şekil veren tuğrakeşler olarak iki adı sayar: Abdülfettah Efendi ve Sâmi Efendi.
Abdülfettah Efendi, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddesine göre 1858'den itibaren Darphâne'de para ve madalya kalıplarını hakkedenlerin reisliğini (ser-sikkekenlik) yürütmüştür. Altın ve gümüş paraların, nişan ve madalyaların, kâğıt para kalıplarının hazırlanmasında emeği geçmiştir. 1896'da vefat etmiştir. Sâmi Efendi ise maddesine göre tuğrada Mustafa Râkım'ın yolunu izlemiş, Sultan Abdülhamid'in şahsî teveccühünü kazanmıştır. Sâmi Efendi, Bâbıâli'deki görevi sırasında önemli kişilere verilen menşurları celî divanî ile yazmıştır.
Kullanıldığı yer ve yapılar
II. Abdülhamid tuğrası belgelerin yanı sıra mimaride de geniş yer bulur. Sâmi Efendi'nin TDV maddesinde sayılan eserleri arasında Kapalıçarşı'nın Nuruosmaniye Kapısı'ndaki II. Abdülhamid tamir kitâbesi ve büyük kapının üstündeki tuğra (1896-97 / 1314) vardır. Yıldız Sarayı bahçesindeki Hamidiye Çeşmesi'nin tuğrası ile kitâbesi de (1903-04 / 1321) aynı hattatın eseridir. Derman, İstanbul'da mozaikle oluşturulmuş iki tuğradan birinin II. Abdülhamid'e ait olduğunu belirtir. Bu tuğra, Sultanahmet'teki Alman Çeşmesi'nin kubbesinin içinde, celî sülüs bir kitâbeyle birlikte yer alır. Sikkelerde de padişahın tuğrası bir yüzde, basım yeri ile tarihi öbür yüzde bulunur.
Padişahın biyografisi için bkz. II. Abdülhamid'in biyografisi.