II. Abdülhamid
Padişah · Halîfe
Otuz üç yıl saltanat süren "Ulu Hakan"; İslam birliği siyaseti güttü, Hicaz Demiryolu'nu yaptırdı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Abdülhamid, 21 Eylül 1842'de Sultan Abdülmecid ile Tîrimüjgan Kadınefendi'nin oğlu olarak doğdu. 1876 yazı, hânedan için olağanüstü bir dönemdi: amcası Abdülaziz mayısta tahttan indirilmiş, yerine geçen ağabeyi V. Murad'ın sağlığı kısa sürede yönetime elvermez hâle gelmişti. Abdülhamid, anayasal bir yönetim kurulması konusunda Midhat Paşa ve çevresiyle uzlaşarak 31 Ağustos 1876'da tahta çıktı.
Anayasa ve savaş
23 Aralık 1876'da ilk Osmanlı anayasası Kânûn-ı Esâsî ilan edildi ve I. Meşrutiyet dönemi başladı. Meclis-i Mebûsan 19 Mart 1877'de açıldı. Aynı yıl başlayan Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) ağır bir yenilgiyle sonuçlandı. Savaşın ortasında, 13-14 Şubat 1878'de padişah meclisi süresiz olarak tatil etti; anayasa yürürlükten kaldırılmadı ama otuz yıl uygulanmadı.
3 Mart 1878 Ayastefanos ve 13 Temmuz 1878 Berlin antlaşmaları Balkanlar'da büyük toprak kayıplarını tescil etti. Bunu 1881'de Tunus'un Fransa, 1882'de Mısır'ın İngiltere tarafından işgali izledi. 20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnâmesi ile Düyûn-ı Umûmiyye idaresi kuruldu ve devlet gelirlerinin bir bölümü dış borçların ödenmesine ayrıldı. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı ise askerî bir başarıyla sonuçlandı.
Yönetim anlayışı ve yenilikler
Abdülhamid otuz yıl boyunca Yıldız Sarayı'ndan, güçlü bir merkezî idare kurarak hükmetti. Geniş bir jurnal ve hafiye ağına dayanan bu yönetim tarzı, muhalifleri tarafından "istibdat" olarak nitelendi. Dış siyasette büyük devletler arasındaki rekabetten yararlanmaya çalıştı. Halîfelik makamını öne çıkararak Müslüman toplulukları devlete bağlamayı amaçlayan bir İslâm birliği siyaseti izledi.
Bu yıllar aynı zamanda yoğun bir kurumlaşma dönemidir. Mekteb-i Mülkiye genişletildi, askerî ve sivil okulların sayısı arttı, taşrada ibtidâî ve rüşdiye mektepleri yaygınlaştırıldı; 1900'de Dârülfünûn yeniden açıldı. Anadolu ve Bağdat demiryolları için Alman şirketlerine imtiyaz verildi. Şam'dan Medine'ye uzanan Hicaz Demiryolu'nun inşasına 1900'de başlandı; hat 1908'de Medine'ye ulaştı. 21 Temmuz 1905'te Yıldız Camii çıkışında kendisine yönelik bombalı bir suikast girişimi gerçekleşti; padişah kurtuldu.
Meşrutiyet, hal' ve sürgün
İttihat ve Terakki'nin Makedonya'daki hareketi üzerine 23 Temmuz 1908'de anayasa yeniden yürürlüğe kondu ve II. Meşrutiyet ilan edildi. 1909 baharındaki 31 Mart Vak'ası'nın ardından Selanik'ten gelen Hareket Ordusu İstanbul'u denetim altına aldı ve Abdülhamid 27 Nisan 1909'da tahttan indirildi. Selanik'e gönderilerek Alatini Köşkü'nde tutuldu. Balkan Savaşı sırasında, 1 Kasım 1912'de İstanbul'a getirilip Beylerbeyi Sarayı'na yerleştirildi. 10 Şubat 1918'de burada öldü ve Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi'ne defnedildi.
Mirası
II. Abdülhamid dönemi, Türkiye tarih yazımında en çok tartışılan devirlerden biridir. Bir kesim onu büyük güçler arasında devletin ömrünü uzatan dikkatli bir diplomat olarak görür; başka bir kesim anayasal hayatı askıya alan ve basın ile muhalefeti baskı altında tutan bir yönetimin kurucusu olarak değerlendirir. Eğitim, ulaşım ve haberleşme altyapısında atılan adımlar ise çoğu yorumda ortak biçimde kabul edilir; bu kurumlardan yetişen kuşak, sonraki dönemin siyasî ve askerî kadrolarını oluşturdu.
Kronoloji
- 1842 — Doğumu (21 Eylül)
- 1876 — Tahta çıkışı (31 Ağustos); Kânûn-ı Esâsî'nin ilanı (23 Aralık)
- 1878 — Meclisin tatili; Ayastefanos ve Berlin antlaşmaları
- 1881 — Muharrem Kararnâmesi; Düyûn-ı Umûmiyye
- 1897 — Osmanlı-Yunan Savaşı
- 1900 — Dârülfünûn'un açılışı; Hicaz Demiryolu inşaatının başlaması
- 1908 — II. Meşrutiyet; Hicaz Demiryolu'nun Medine'ye ulaşması
- 1909 — 27 Nisan'da tahttan indirilmesi
- 1918 — Beylerbeyi'nde ölümü (10 Şubat)