II. Ahmed Tuğrası

Kısa süreli saltanatında Salankamen yenilgisi yaşandı.

Tuğranın okunuşu

Zarif Orgun'un 1949 tarihli makalesindeki levhada II. Ahmed tuğrası "Şah Ahmed bin İbrahim Han el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Metinde padişahın adı, I. Ahmed'den II. Mahmud'a kadar tuğralarda bulunan "şah" unvanı, babası I. İbrahim'in adı, babanın adından sonra okunan "han" unvanı ve dua yer alır. M. Uğur Derman, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde duadaki "el-" harf-i tarifinin II. Süleyman'dan itibaren kesinlik kazandığını belirtir. Ağabeyi II. Süleyman'ın ardından tahta çıkan II. Ahmed'in tuğrasında da dua bu yerleşik biçimiyle bulunur.

Orgun'un kardeşler için verdiği okumalar bir aile benzerliğini de gösterir. I. İbrahim'in oğulları IV. Mehmed, II. Süleyman ve II. Ahmed'in tuğralarında baba adı olarak hep "İbrahim" yazılıdır. Bu nedenle üç tuğranın metni yalnızca padişahın adında ayrılır.

Yapısı

Tuğra klasik bölümleri taşır: metni içeren sere ya da kürsü, sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların ucundan sola inen zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). Derman'a göre "şah" kelimesi bu dönemde kısalmış biçimde yazılır. Şîn harfi tek dişe inmiş, iki he harfi ise okunmayan süs öğelerine dönüşmüştür.

Bu dönemin süsleme yeniliği tuğranın sağ yanıyla ilgilidir. Ahmet Topal, Midhat Sertoğlu'na dayanarak II. Süleyman döneminden sonra tuğraların sağ yanına bir çiçek ya da yaprak resmi konduğunu yazar. Topal'a göre bu usul III. Ahmed devrinde daha da yaygınlaşmıştır. Derman da Mustafa Râkım'dan önceki dönemde tuğranın sağ üst kısmının zaman zaman bir çiçek demetiyle süslendiğini kaydeder. II. Ahmed tuğrası, bu uygulamanın başladığı yıllara aittir.

Kullanıldığı belgeler

Tuğra, padişah adına çıkan ferman, berat ve nâmelerin başına çekilirdi. Seçil Sever Demir, celî divanî yazının örneği olarak II. Ahmed'in 1694 tarihli bir beratını gösterir; bu örneği M. Uğur Derman'ın 1998 tarihli çalışmasından alır. Sever Demir'in belirttiğine göre divanî ve celî divanî, Dîvân-ı Hümâyun'da hazırlanan ferman, berat ve ahidnâme gibi belgelerde kullanılırdı. Okunması ve taklit edilmesi güç olduğu için resmî yazışmalarda bilinçli olarak tercih edilirdi. Tuğra bu belgelerin üst tarafına çekilirdi.

Edebiyattaki yeri

II. Ahmed'in tuğrası bir şiire de konu olmuştur. Ahmet Topal'ın tespitine göre şair Kâmî'nin (ö. 1724) divanında "Der-Hakk-ı Tuğra-yı Sultan Ahmed-i Sânî" başlıklı yirmi dört beyitlik bir şiir bulunur. Topal'a göre başlığına karşın bu şiirde tuğranın tarifi oldukça sınırlı kalır; şiir daha çok padişahın övgüsüne ayrılmıştır.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Ahmed'in biyografisi.