II. Bayezid (Velî) Tuğrası

Endülüs Yahudilerine kucak açan, dindar ve âlim padişah.

Tuğranın okunuşu

II. Bayezid tuğrasının metni, kaynaklarda tek bir belge üzerinden verilmez; okunuşu dönemin belgelenmiş kurallarından çıkarılır. Zarif Orgun'a göre "şah" unvanı Yavuz Sultan Selim'le tuğraya girer, yani Bayezid'in tuğrasında henüz yer almaz. "Han" unvanı ise bu çağda babanın adından sonra okunur. Bu kurallara göre metin, "Bayezid bin Mehmed Han el-muzaffer dâimâ" kalıbına uyar. Kalıp, Bayezid'in oğulları Korkut ile Alemşah'ın tuğralarında da doğrulanır: Orgun bunları "Korkut ibn-i Bayezid Han el-muzaffer dâimâ" ve "Alemşah ibn-i Bayezid Han el-muzaffer dâimâ" biçiminde okur. Her ikisinde de baba adı ve "han" sırası aynıdır.

Yapısı

Orgun, Fatih ile II. Bayezid dönemini tuğranın tam biçimine kavuştuğu evre olarak görür. Ona göre bu iki saltanatta tuğraya yeni bir öğe eklenmemiştir; metni taşıyan sere (kürsü), sola açılan iki beyze, yukarı çıkan üç tuğ ve zülfeler ile sağa uzanan kol (hançer) artık yerindedir. Sever Demir de beyzelerin "bin" ve "han" kelimelerindeki nûn harflerinin iç içe geçmesinden doğduğunu, "el-muzaffer"deki rânın bu halkaları birbirinden ayırdığını anlatır.

Şehzade tuğraları, aynı şemanın nasıl sınandığını gösterir. Korkut'un tuğrasında Orgun olağandışı bir şey bulmaz. Alemşah'ın tuğrasında ise üç yerine beş elif vardır. Orgun, tuğra dizisinde eliflerin üçü aşmasının çok nadir olduğunu, Emir Süleyman'ın dört elifli tuğrasıyla bu beş elifli örneğin istisna sayıldığını yazar.

Kullanıldığı belgeler

Tuğra, padişah adına çıkan ferman, berat, nâme ve vakfiyelerin başına çekilirdi; sikkelerin bir yüzünde de yer alırdı. Bu belgeleri onaylayan memur nişancıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesi, II. Bayezid döneminin nişancısı Tâcîzâde Câfer Çelebi'yi "meşhur nişancı" diye anar. Madde, Câfer Çelebi'nin makamının defterdarın üstüne çıkarıldığını da kaydeder; önceki nişancılar defterdarın altında yer alıyordu.

Üslubu

M. Uğur Derman'a göre tuğra, XV. yüzyılın sonlarından itibaren süs niteliği kazanmaya başlar. Harflerin araları, çoğu zaman da üst kısmı gelin duvağı gibi bezenir. II. Bayezid'in uzun saltanatı (1481-1512) bu geçişin içindedir. XVI. yüzyılda tuğralar is mürekkebi yerine ezilmiş varak altınla çekilir, harfler farklı renklerle belirtilir. Tezhipli tuğralar önceden hazırlanır ve sayıları resmen belirlenirdi. Bayezid devrinden tek tek tuğrakeşlerin adı erişilebilen kaynaklarda geçmez.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Bayezid'in biyografisi.