II. Bayezid (Velî)

Endülüs Yahudilerine kucak açan, dindar ve âlim padişah.

Hayatı ve tahta çıkışı

Bayezid, Fatih Sultan Mehmed ile Gülbahar Hatun'un oğludur. Dimetoka'da doğdu; doğum yılı kaynaklarda 1447 ya da 1448 olarak geçer. Çok küçük yaşta Amasya sancağına gönderildi ve uzun yıllar burada yönetim tecrübesi kazandı.

Fatih'in Mayıs 1481'de ölümü, iki şehzâde arasında taht yarışını başlattı. Amasya'dan İstanbul'a önce ulaşan Bayezid, 22 Mayıs 1481'de tahta çıktı. Kardeşi Cem Sultan ise Bursa'da hükümdarlığını ilan etti. Cem, 22 Haziran 1481'de Yenişehir'de yenildi ve Memlûk topraklarına geçti; ertesi yıl Anadolu'da yeniden şansını denedi, başarısız olunca 29 Temmuz 1482'de Rodos şövalyelerine sığındı. Bundan sonra Fransa'da ve Papalık'ta tutulan Cem, Avrupa devletlerinin Osmanlı'ya karşı elinde tuttuğu bir koz hâline geldi. Bayezid, kardeşinin gözetim altında tutulması karşılığında her yıl 40.000 duka ödemeyi kabul etti. Cem Sultan 25 Şubat 1495'te İtalya'da öldü.

Saltanatı

Cem meselesi sürdükçe Bayezid büyük seferlerden kaçındı. 1484'te Boğdan üzerine yürüyerek Karadeniz'in kuzeybatı kıyısındaki Kili ve Akkerman kalelerini aldı. 1485'te başlayan Memlûk savaşı, aralıklarla altı yıl sürdü ve 1491'de barışla sona erdi.

Cem'in ölümünden sonra deniz cephesi öne çıktı. 1499-1502 Venedik savaşında Kemal Reis'in de yer aldığı donanma, Sapienza açıklarında Venedik filosuyla çarpıştı; aynı yıl İnebahtı, 1500'de ise Mora'daki Modon ve Koron alındı.

Saltanatının son yıllarında Doğu'da Şah İsmail'in kurduğu Safevî devleti ve onun Anadolu'daki etkisi ciddi bir sorun hâline geldi. 1511'deki Şahkulu isyanı Anadolu'yu sarstı. 1509'da İstanbul'u vuran büyük deprem, kaynaklarda "küçük kıyamet" olarak anılır.

Yönetim ve kültür

1492'de İspanya'dan sürülen Yahudilerin önemli bir kısmı Osmanlı topraklarına kabul edildi ve İstanbul, Selanik ile Rumeli'nin çeşitli şehirlerine yerleştirildi. Aynı dönemde Endülüs Müslümanlarına yardım için Kemal Reis'in Batı Akdeniz'e gönderildiği de kaydedilir.

Bayezid, babasının yoğun fetih temposundan sonra hazineyi ve iç düzeni toparlamaya yönelen bir hükümdar olarak değerlendirilir. "Adlî" mahlasıyla şiir yazdı; âlimleri ve şairleri himaye etti. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bâyezîd-i Velî" adının özellikle ileri yaşlarındaki ibadete ve hayır işlerine düşkünlüğünden kaynaklandığını belirtir. Edirne'de 1484-1488 yıllarında inşa edilen ve dârüşşifâsıyla tanınan külliyenin yanı sıra Amasya ve İstanbul'da da kendi adını taşıyan külliyeler yaptırdı.

Tahttan çekilişi ve mirası

Oğulları Ahmed, Korkud ve Selim arasındaki mücadele saltanatının sonunu belirledi. Yeniçerilerin desteğini kazanan Selim karşısında Bayezid 24 Nisan 1512'de tahttan feragat etti. Dimetoka'ya çekilmek üzere yola çıktı ama yolda öldü. Ölüm yeri ve tarihi kaynaklarda farklıdır: TDV İslâm Ansiklopedisi Çorlu yakınındaki Abalar köyünü ve 10 Haziran 1512'yi, bazı kaynaklar ise Havsa'yı ve 26 Mayıs 1512'yi verir; cenazesi İstanbul'a getirilerek Bayezid Camii'nin yanındaki türbesine defnedildi.

Otuz bir yıllık saltanatı, Fatih ile Yavuz'un genişleme dönemleri arasında, malî ve askerî gücün yeniden derlendiği bir evre olarak görülür.

Kronoloji

• 1447/1448 — Dimetoka'da doğumu
• 1481 — Tahta çıkışı (22 Mayıs); Yenişehir'de Cem'in yenilgisi
• 1482 — Cem Sultan'ın Rodos'a sığınması
• 1484 — Kili ve Akkerman'ın alınması
• 1485-1491 — Memlûk savaşı
• 1492 — İspanya'dan sürülen Yahudilerin kabulü
• 1499-1502 — Venedik savaşı; İnebahtı, Modon ve Koron
• 1512 — Tahttan feragati (24 Nisan) ve ölümü