II. Mahmud Tuğrası

1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı ("Vaka-i Hayriye"); modern Osmanlı reformlarının kurucusu.

Tuğranın okunuşu

Zarif Orgun'un 1949 tarihli makalesindeki levhada II. Mahmud tuğrası "Şah Mahmud Han ibn-i Abdülhamid el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Metinde padişahın adı, I. Mahmud'dan beri adın ardından gelen "han" unvanı, babası I. Abdülhamid'in adı ve dua yer alır. "Şah" kelimesi bu tuğrada hâlâ vardır. Orgun'a göre unvan I. Ahmed'den II. Mahmud'a kadar bütün padişah tuğralarında sürer ve Abdülmecid'le tamamen düşer. Orgun'un makalesinde bu geçişi anlatan cümle kısmen belirsiz okunuyor, ancak levhadaki okuma II. Mahmud'un tuğrasında "şah"ın bulunduğunu gösterir.

Yapısı

Tuğra, II. Mahmud döneminde şekil bakımından yeniden düzenlenir. M. Uğur Derman'a göre Mustafa Râkım Efendi XIX. yüzyılın başında üç alanda değişiklik yapar. Harfleri sülüs ve celî sülüs anlayışıyla tek tek güzelleştirir. İstifi düzenler, tuğları belli bir ölçüyle sola yatırır. Kürsüyü de oranlara bağlar. Seçil Sever Demir, Ahmet Topal'ın aktardığı görüşe göre kürsünün bugün bilinen son biçimini II. Mahmud'un tuğralarıyla aldığını belirtir.

Râkım ayrıca padişahın mahlası "Adlî"yi tuğranın sağ üst köşesine sülüs yazıyla koyma âdetini başlatır. Derman, Topkapı Sarayı'nın giriş kapısı üzerindeki 1230 (1815) tarihli II. Mahmud tuğrasını bu yeni üslubun en açık örneklerinden sayar. Sever Demir de aynı tuğrayı, Râkım'ın çizdiği örnek olarak Bâb-ı Hümâyun'da gösterir.

Kullanıldığı belgeler ve yapılar

Padişah adına çıkan ferman ve beratların yanı sıra bu dönemde celî boyutlu tuğralar taşa hakkedilerek İstanbul'da görünmeye başlar. Kitâbelerde tuğra uygulaması bu saltanattan önce de vardır; III. Ahmed'le başlayan gelenek II. Mahmud'un çağında Râkım'ın düzenlemesiyle yeni bir görünüm kazanır.

Nişancılık makamı, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre 1836'da kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra tuğra çekme işi defter eminine bırakılır. Böylece II. Mahmud'un saltanatı, tuğrayı çeken memurun değiştiği evreyi de kapsar.

Tuğrakeşleri ve sonraki etkisi

Mustafa Râkım, II. Mahmud'un yazı hocası olarak anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddesinde ona "sikke-i hümâyun ve tuğra tanzimi" görevinin verildiği belirtilir. Râkım 1826'da vefat eder. Öğrencisi Mehmed Hâşim Efendi, hocasının ölümünden sonra tuğra çizme işini sürdürür; TDV'deki maddesine göre II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinde tuğralar çekmiştir.

Derman'a göre Râkım'dan sonra tuğranın harf aralarına ve üstüne tezhip yapmaya gerek kalmamış, gerekirse tuğra yazı levhası gibi dört yanından süslenmiştir.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Mahmud'un biyografisi.