II. Mahmud

1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı ("Vaka-i Hayriye"); modern Osmanlı reformlarının kurucusu.

Hayatı ve tahta çıkışı

Mahmud, 20 Temmuz 1785'te I. Abdülhamid ile Nakşidil Sultan'ın oğlu olarak doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi, annesinin Fransız asıllı olduğuna dair yaygın rivayetin dayanaksız olduğunu belirtir. Gençliği, amcasının oğlu III. Selim'in Nizâm-ı Cedîd reformlarının ve bunlara karşı yükselen tepkinin gölgesinde geçti.

1807'de III. Selim tahttan indirilip yerine ağabeyi IV. Mustafa geçince Mahmud sarayda tehlikeli bir konuma düştü. Rusçuk âyanı Alemdar Mustafa Paşa, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak üzere 1808 yazında İstanbul'a yürüdü. Saraydaki karışıklıkta III. Selim öldürüldü, Mahmud ise canını güçlükle kurtardı. Alemdar, IV. Mustafa'yı indirerek 28 Temmuz 1808'de Mahmud'u tahta çıkardı. Böylece Mahmud, hânedanın hayatta kalan son erkek üyesi olarak başa geçmiş oldu.

Saltanatı

İlk aylarda sadrazam olan Alemdar'ın girişimiyle, merkez ile taşra âyanı arasındaki ilişkiyi düzenleyen Sened-i İttifak 29 Eylül 1808'de imzalandı. Ancak Kasım 1808'deki yeniçeri ayaklanmasında Alemdar hayatını kaybetti ve reform girişimleri bir süre ertelendi. 1806'da başlayan Rus savaşı, 28 Mayıs 1812 Bükreş Antlaşması ile Besarabya'nın kaybıyla sona erdi.

Sonraki yıllarda Mahmud, taşradaki güçlü âyanları ve yarı bağımsız valileri birer birer merkeze bağladı; Tepedelenli Ali Paşa da bu süreçte ortadan kaldırıldı. 1821'de başlayan Rum isyanı uzun bir savaşa dönüştü. Haziran 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; resmî adıyla "Vak'a-i Hayriyye" olarak anılan bu olayın ardından Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adıyla yeni bir ordu kuruldu. 20 Ekim 1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanması İngiliz, Fransız ve Rus filolarınca yakıldı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nı izleyen Edirne Antlaşması, Yunanistan'ın bağımsızlığına giden yolu açtı.

Mısır valisi Mehmed Ali Paşa ile çatışma ise saltanatının son on yılını belirledi. Mısır ordusu 1832'de Konya'da Osmanlı kuvvetlerini yendi; 14 Mayıs 1833 Kütahya Antlaşması ve 8 Temmuz 1833'te Rusya ile imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması bu krizin sonuçlarıdır. Haziran 1839'da Nizip'te alınan yenilgi haberi, padişahın ölümüyle aynı günlere rastlar.

Yönetim ve kültür

II. Mahmud döneminde devlet yönetimi köklü biçimde yeniden düzenlendi. Hariciye, Dahiliye ve Maliye nezâretleri gibi bakanlık türü birimler kuruldu. 1827'de Mekteb-i Tıbbiyye, 1835'te Harbiye açıldı; Avrupa dillerinin öğretimi yaygınlaştırıldı ve Avrupa'ya öğrenci gönderildi. 1831'de ilk resmî gazete Takvîm-i Vekāyi yayımlandı ve aynı yıl bir nüfus sayımı yapıldı. Kıyafette fes ve yeni üniformalar kabul edildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun kamuoyu desteği arayan ve bu amaçla basını kullanan ilk Osmanlı padişahı olduğunu vurgular. 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması da bu döneme aittir.

Devlet evrakını bizzat okuyan titiz bir yönetici olarak tanınan Mahmud, aynı zamanda hattat ve mûsiki hamisiydi. Tuğrası, hattat Mustafa Râkım'ın tuğra tertibine getirdiği yenilikle anılır.

Ölümü ve mirası

II. Mahmud verem hastalığından öldü. Ölüm tarihi TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 28 Haziran, diğer kaynaklarda 1 Temmuz 1839 olarak geçer. Divanyolu'nda adına yapılan türbeye defnedildi. Yerine oğlu Abdülmecid geçti ve birkaç ay sonra Tanzimat Fermanı ilan edildi. Onun kurduğu merkezî bürokrasi ve askerî düzen, Tanzimat döneminin zemini olarak değerlendirilir.

Kronoloji

• 1785 — Doğumu (20 Temmuz)
• 1808 — Tahta çıkışı (28 Temmuz); Sened-i İttifak
• 1812 — Bükreş Antlaşması
• 1821 — Rum isyanının başlaması
• 1826 — Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması
• 1827 — Navarin
• 1831 — Takvîm-i Vekāyi; nüfus sayımı
• 1833 — Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları
• 1839 — Nizip yenilgisi ve ölümü