II. Murad Tuğrası

Varna ve II. Kosova zaferleri ile Balkanları sağlamlaştırdı; oğlu Fatih'i hazırladı.

Tuğranın okunuşu

II. Murad tuğrası, tuğra tarihinde bir eşik olarak anılır. Zarif Orgun, Maliye Arşivi'ndeki vakfiyeden yayımladığı levhada metni "Murad ibn-i Mehmed Han el-muzaffer dâimâ" diye okur. Metinde padişahın adı, babası I. Mehmed'in adı, babanın adından sonra okunan "han" unvanı ve dua yer alır. Orgun'a göre "el-muzaffer dâimâ" cümlesi ilk kez bu tuğrada görülür ve tuğra bilinen biçimine yaklaşır. Seçil Sever Demir de Suha Umur'a dayanarak "muzaffer" kelimesinin II. Murad'dan itibaren eklendiğini yazar.

Kaynaklar bu noktada ayrışır. M. Uğur Derman, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesinde duanın I. Murad'da harf-i tarifsiz "muzaffer dâimâ" olarak belirdiğini, "el-" takılı biçimin ise Fatih'le başladığını belirtir. Orgun ise Osman Ergin'in "Fatih'le başladı" görüşünü reddeder ve başlangıcı II. Murad'a bağlar.

Yapısı

Orgun, Murad'a ait tuğralı belgeleri sayar. Franz Babinger bu padişahın tuğrasını ilk kez yayımlamıştır. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde Murad'a ait tuğralı bir mülknâme bulunur (E. 6460); Orgun belgenin hicrî 830 tarihli olduğunu yazar. Maliye Arşivi'ndeki 14 numaralı vakfiye ise hicrî 850 tarihlidir.

Önceki tuğralara kıyasla II. Murad'da beyzeler yerleşmiştir; çünkü I. Murad'dan beri tuğrada iç içe iki halka vardır. Eliflerden yükselen tuğlar ile bunların zülfeleri de bulunur. Sağa uzanan kol (hançer), Derman'a göre Yıldırım Bayezid döneminde beyzelerin uzatılmasıyla doğmuştur. Orgun'un özeti şöyledir: tuğra bu saltanatta dua cümlesiyle bugünkü şekline yaklaşır; Fatih ve II. Bayezid'de ise yeni bir öğe eklenmeden tam biçimine ulaşır.

Kullanıldığı belgeler ve kitâbeler

Tuğra bu çağda vakfiye, mülknâme ve ferman gibi belgelerin başında kullanılır. Sikkelerde tuğra formu ilk kez 1403'te görülür. Sever Demir'in Umur'dan aktardığına göre bu uygulama Emir Süleyman ile Çelebi Mehmed zamanında başlamıştır; dolayısıyla II. Murad devrinde yerleşik bir gelenektir.

Taş üzerindeki en erken örneklerden biri Selânik'tedir. Derman, Yedikule Kalesi kapısı üzerindeki 834 (1431) tarihli, II. Murad tuğralı kitâbeyi anar. Aynı maddeye göre III. Ahmed'le başlayan tuğralı kitâbe geleneğinden çok önce, bu örnek tuğranın mimaride kullanıldığını gösterir.

Üslubu

II. Murad tuğrası henüz tezhipsizdir. Derman, tuğranın belirgin biçimde süslenmesinin XV. yüzyılın sonlarında başladığını yazar. Bu nedenle Murad'ın tuğrasında çizgi ve oran öne çıkar. Tuğrakeş ya da nişancının adı, erişilebilen kaynaklarda bu tuğra için verilmez. Nişancı unvanı bu çağda yerleşmiştir: TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Nişancı" maddesi, II. Murad'ın emriyle İbn Kesîr'in bir eserinin Türkçeye çevrildiğini ve Arapça "muvakkı'" kelimesinin "nişancı" diye karşılandığını belirtir.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Murad'ın biyografisi.