II. Mustafa Tuğrası

Karlofça Antlaşması ile Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybı yaşadı.

Tuğranın okunuşu

II. Mustafa tuğrası, Zarif Orgun'un 1949 tarihli makalesinde levha olarak yayımlanmıştır. Orgun bu tuğrayı "Şah Mustafa ibn-i Mehmed Han el-muzaffer dâimâ" diye okur. Metinde padişahın adı, "şah" unvanı, babası IV. Mehmed'in adı, babanın adından sonra gelen "han" ve dua yer alır. Orgun'a göre "şah" unvanı I. Ahmed'den II. Mahmud'a kadar bütün padişah tuğralarında bulunur; "han" ise I. Mahmud'a kadar baba adından sonra okunur.

Bu okuma, III. Mehmed'in oğlu I. Mustafa'nın tuğra metniyle harfi harfine örtüşür. İki padişahın babası da Mehmed adını taşıdığı için metinleri aynıdır. Aralarındaki farkı çizim üslubu, belgenin tarihi ve içeriği gösterir.

Yapısı

Tuğra klasik düzeni sürdürür: metni taşıyan sere (kürsü), sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). Derman'a göre bu çağda "şah" kelimesi kısalmış biçimde yazılır; şîn harfi tek dişe iner, iki he harfi okunmayan süs öğelerine dönüşür.

Ahmet Topal, Midhat Sertoğlu'na dayanarak II. Süleyman döneminden sonra tuğraların sağ yanına bir çiçek ya da yaprak resmi konduğunu aktarır. II. Mustafa'nın saltanatı (1695-1703) bu uygulamanın başladığı yıllardan sonra gelir.

Kullanıldığı belgeler

Ferman, berat ve nâmelerin başına çekilen tuğra, bu çağda Dîvân-ı Hümâyun'un yazı geleneğine bağlıdır. Seçil Sever Demir, divanî ve celî divanî yazının bu belgelerde bilinçli olarak kullanıldığını yazar: okunması ve taklit edilmesi güç olduğu için devlet işlerinin yaygın biçimde bilinmesini önlüyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre XVI-XVII. yüzyıllarda nişancının etkisi azalmış, Bâbıâli'nin ve reîsülküttâbın ağırlığı artmıştır; yine de tuğra çekme ve tahrir defterlerini denetleme yetkisi nişancıda kalmıştır.

Üslubu

II. Mustafa'ya ait tuğraları kimin çektiği, erişilebilen kaynaklarda belirtilmez. Derman'a göre XVI. yüzyılın parlak tezhibi tuğranın biçimindeki aksaklıkları örterdi. Tezyinattaki gerileme sonraki yüzyılda tuğraya da yansıdı. II. Mustafa tuğrası bu geçiş çağının içindedir. Mustafa Râkım'ın düzenlemeleri ise yüzyıl sonra gelecektir.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Mustafa'nın biyografisi.