II. Mustafa
Padişah
Karlofça Antlaşması ile Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybı yaşadı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Mustafa, IV. Mehmed ile Gülnûş Emetullah Sultan'ın oğlu olarak 1664'te Edirne'de doğdu; doğum günü TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 2 Haziran, bazı kaynaklarda 6 Şubat olarak geçer. Babasının 1687'de tahttan indirilmesinden sonra amcaları II. Süleyman ve II. Ahmed'in saltanatları boyunca sarayda kapalı yaşadı.
II. Ahmed'in ölümü üzerine 6 Şubat 1695'te otuz bir yaşında tahta çıktı. Cülûsunun hemen ardından yayımladığı hatt-ı hümâyunda, Viyana bozgunundan beri süren savaşın kötü gidişine son vermek için orduya bizzat komuta edeceğini ilan etti. Bu karar, uzun bir aradan sonra bir padişahın yeniden seferlere katılması anlamına geliyordu.
Seferler ve Karlofça
Mustafa, Haziran 1695'te Edirne'den hareket ederek Avusturya'ya karşı ilk seferine çıktı. Bu seferde Lipova (Lippa) ve Lugoş alındı; Eylül 1695'te General Veterani komutasındaki Avusturya ordusu yenildi. 1696 seferinde Ağustos ayında Olaş (Ulaş) yakınlarında yeniden bir başarı kazanıldı; ancak aynı ay Karadeniz'in kuzeyindeki Azak Kalesi Rusya'nın eline geçti.
1697 seferi ise felaketle sonuçlandı. 11 Eylül 1697'de Tisa nehri kıyısındaki Zenta'da, ordu nehri geçmeye çalışırken Prens Eugen komutasındaki Avusturya ordusunun baskınına uğradı. Sadrazam Elmas Mehmed Paşa da dahil çok sayıda asker hayatını kaybetti.
Zenta'dan sonra barış kaçınılmaz hâle geldi. Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa'nın yönettiği görüşmeler 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması ile sonuçlandı. Buna göre Banat ve Temeşvar dışında bütün Macaristan ile Erdel Avusturya'ya; Podolya Lehistan'a; Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakıldı. 1700'de Rusya ile yapılan İstanbul Antlaşması'yla Azak'ın kaybı da kabul edildi. Karlofça, Osmanlı Devleti'nin batıda büyük çapta toprak kaybettiği ilk antlaşma olarak kabul edilir.
Yönetim ve kişiliği
Savaş sonrası dönemde Amcazâde Hüseyin Paşa, ordu ve maliyede düzenlemelerle devleti toparlamaya çalıştı. Ancak padişahın hocası Şeyhülislâm Feyzullah Efendi'nin devlet işlerindeki nüfuzu giderek arttı; yakınlarını önemli makamlara getirmesi devlet çevrelerinde ve halk arasında hoşnutsuzluk yarattı. Padişahın uzun süre Edirne'de kalarak İstanbul'dan uzak durması da tepkileri artırdı.
II. Mustafa hat sanatıyla ve şiirle ilgilenen bir hükümdardı. Seferlere bizzat çıkması, onu çağdaşı birçok padişahtan ayıran bir özellik olarak öne çıkar.
Edirne Vak'ası ve ölümü
1703 yazında İstanbul'da başlayan ve "Edirne Vak'ası" olarak bilinen ayaklanma, Edirne'ye yürüyen isyancıların Feyzullah Efendi'nin öldürülmesini ve padişahın değiştirilmesini istemesiyle sonuçlandı. Mustafa, 22 Ağustos 1703'te tahtı kardeşi III. Ahmed'e bıraktı. Kaynaklarda kardeşine askerin onu padişah olarak istediğini söylediği aktarılır.
Tahttan indirildikten dört ay kadar sonra, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre muhtemelen 29 Aralık 1703'te öldü ve Yeni Cami yanındaki Turhan Sultan Türbesi'ne defnedildi. Saltanatı, Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki genişlemesinin resmen sona erdiği dönem olarak tarihe geçti.
Kronoloji
- 1664 — Edirne'de doğumu
- 1695 — Tahta çıkışı (6 Şubat); Lipova ve Lugos
- 1696 — Olaş zaferi; Azak'ın kaybı
- 1697 — Zenta yenilgisi (11 Eylül)
- 1699 — Karlofça Antlaşması (26 Ocak)
- 1700 — Rusya ile İstanbul Antlaşması
- 1703 — Edirne Vak'ası; tahttan indirilmesi (22 Ağustos) ve ölümü (29 Aralık)