II. Selim Tuğrası

Mimar Sinan'ın Selimiye Câmii'ni inşa ettirdi; İnebahtı yenilgisi onun zamanına denk geldi.

Tuğranın okunuşu

II. Selim tuğrası, "şah" unvanının tuğrada iki kez yazıldığı kuşağa aittir. Zarif Orgun'a göre bu çift yazım I. Süleyman, II. Selim ve III. Murad tuğralarında görülür; unvan I. Selim'le (Yavuz) tuğra metnine girmişti. Orgun'un levhası I. Süleyman için "Şah Süleyman ibn-i Selim Şah Han el-muzaffer dâimâ" okumasını verir. II. Selim'in tuğrası için kaynaklarda tek tek belgeye dayanan bir okuma bulunmaz. Aynı kalıbın uygulanması durumunda metin, Süleyman'ın oğlu Selim'in adını, "şah" unvanını, babasının adını, "han" ve duayı içerir. Kesin sıra örnek belgeler üzerinde denetlenmelidir.

Derman'ın TDV maddesi bu kuşağın başlangıcını şöyle özetler: Yavuz'da "Selîm Şah b. Bâyezîd Han el-muzaffer dâimâ" olan metin, Kanunî'de babanın adına da "şah" eklenerek genişler.

Yapısı

Tuğranın bölümleri bu çağda tam olarak yerleşmiştir: metni taşıyan sere ya da kürsü, "bin" ve "han" kelimelerindeki nûnlardan doğan iki beyze, eliflerden yükselen tuğlar, zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). Sever Demir, Kanunî döneminde tuğranın klasik boyut ve biçimini kazandığını belirtir.

II. Selim saltanatı, kürsünün biçimi konusundaki bir görüş ayrılığının da merkezindedir. Ahmet Topal, kürsünün başlangıçta dikdörtgene yakın olduğunu, II. Selim zamanında üstten daralıp üçgene benzediğini yazar. Sever Demir ise aynı daralmayı III. Murad'dan itibaren başlatır. Hangi tarih esas alınırsa alınsın, II. Selim tuğrası kürsünün dikdörtgenden üçgene geçtiği evredir.

Kullanıldığı belgeler

Sever Demir, Suha Umur'a dayanarak sikkelerde yalnızca tuğra formunun kullanıldığı dönemi "III. Murad'dan IV. Mehmed'e (1570-1687)" diye verir. Burada bir tutarsızlık vardır: 1570 yılı II. Selim saltanatına (1566-1574) düşer. Kaynak bu farkı açıklamaz. II. Selim zamanındaki sikke düzenini belirlemek için başka belgelere bakmak gerekir.

Ferman, berat ve nâmelerde ise tuğrayı nişancılar çekerdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre XVI. yüzyıldan itibaren nişancı seçiminde din adamları yerine bürokratlar öne çıkar. II. Selim dönemi nişancılarının adı erişilebilen kaynaklarda anılmaz.

Üslubu

Derman'a göre XVI. yüzyıl tuğraları is mürekkebi yerine ezilmiş varak altınla çekilir; harfler farklı renklerle belirtilirdi. Sever Demir ise saray nakışhanesinde çalışan sanatçılar sayesinde Osmanlı sanatının XVI. yüzyılda Kanunî, II. Selim ve III. Murad zamanında doruğa ulaştığını yazar. II. Selim tuğrası bu parlak çağın ürünüdür.

Padişahın biyografisi için bkz. II. Selim'in biyografisi.