III. Mehmed Tuğrası

Haçova'da bizzat sefere çıkan padişah.

Tuğranın okunuşu

III. Mehmed tuğrası, tuğra metni tarihinde bir istisna olarak öne çıkar. Zarif Orgun'un levhasında metin "Mehmed ibn-i Murad Han el-muzaffer dâimâ" diye okunur: padişahın adı, babası III. Murad'ın adı, babanın adından sonra okunan "han" ve dua. "Şah" unvanı bu tuğrada yoktur. Orgun'a göre unvan I. Selim'den beri tuğrada yer almış, I. Süleyman, II. Selim ve III. Murad'da iki kez yazılmıştı; III. Mehmed'in tuğrasında ise tamamen kalkmış, I. Ahmed'le yeniden metne dönmüştür. Seçil Sever Demir'in kaynaklarında da III. Mehmed, "şah" unvanını kullanmayan padişah olarak geçer.

Dua cümlesi "el-muzaffer dâimâ" bu tuğrada da yerindedir. Kaynaklara göre II. Murad ya da Fatih döneminde yerleşen bu cümle, III. Mehmed'e gelindiğinde tuğra metninin değişmez parçası olmuştur.

Yapısı

Orgun'un özetinde "şah" unvanının tarihçesi şöyledir: unvan I. Selim'de başlar, çift yazım III. Murad'a kadar sürer, III. Mehmed'de kalkar, I. Ahmed'den II. Mahmud'a kadar da bir şîn ve iki he ile kısa yazılır. Böylece III. Mehmed'in tuğrası, iki "şah" yazımı arasındaki boşluğu temsil eder. Tuğranın geri kalan bölümleri klasik düzendedir: sere, iki beyze, üç tuğ, zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). Sever Demir, kürsünün III. Murad'dan itibaren üstten daralıp üçgene benzediğini yazar; III. Mehmed tuğrası bu biçimin yerleştiği çağa aittir.

Kullanıldığı belgeler

Sever Demir, Suha Umur'a dayanarak III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) sikkelerde yalnızca tuğra formunun kullanıldığını aktarır. III. Mehmed saltanatı (1595-1603) bu aralığın içindedir. Ferman ve beratlarda ise tuğrayı nişancı çekerdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Nişancı" maddesi, XVI-XVII. yüzyıl geçişinde nişancının etkisinin azaldığını, reîsülküttâbın bürokrasinin fiilî başı hâline geldiğini yazar; yine de tuğra çekme yetkisi nişancıda kalmıştır.

Üslubu

M. Uğur Derman'a göre XVI. yüzyıl fermanlarındaki parlak tezhip tuğranın biçim kusurlarını örtmüş, sonraki dönemde tezhibin gerilemesiyle bu kusurlar daha çok göze çarpar olmuştur. III. Mehmed tuğrasını çeken kişinin adı erişilebilen kaynaklarda geçmez. Eldeki bilgi, tuğranın metnindeki ayrıntıya ve çağın genel süsleme düzenine dayanır.

Padişahın biyografisi için bkz. III. Mehmed'in biyografisi.