III. Murad Tuğrası

1590 Ferhad Paşa Antlaşması'yla doğuda geniş kazançların sağlandığı saltanat.

Tuğranın okunuşu

Zarif Orgun, III. Murad tuğrasını levhalar arasında, "şah" kelimesinin iki kez yazıldığı üç tuğradan biri olarak gösterir; öbür ikisi I. Süleyman ve II. Selim tuğralarıdır. Orgun, kelimenin iyice görülüp anlaşılması için bu üç levhanın ikinci resimlerinde "şah"ı siyahla gösterir ve özellikle he harflerinin barizliğine dikkat çeker. Kanunî tuğrasının levhadaki okuması "Şah Süleyman ibn-i Selim Şah Han el-muzaffer dâimâ"dır. III. Murad için aynı kalıp uygulanırsa metin, babası II. Selim'in adını da içerir; ancak dizilişin ayrıntısı bu kaynakta açıkça yazılmamıştır ve belgeler üzerinde denetlenmelidir. Metinde padişahın adı, II. Selim'in adı, "şah" ve "han" unvanları ile dua bulunur.

Yapısı

Sever Demir'e göre kürsü, III. Murad'dan itibaren üst kısmından daralarak üçgene benzer bir biçim alır. Ahmet Topal aynı daralmayı II. Selim'e bağlar. Dolayısıyla III. Murad tuğrası, hangi görüş benimsenirse benimsensin, üçgen kürsünün yerleştiği ya da yerleşmekte olduğu çağın ürünüdür.

Beyzeler, "bin" ve "han" kelimelerindeki nûnlardan doğan iki halkadır; sağa uzanan kol (hançer) ve eliflerden yükselen tuğlar ile zülfeler tuğranın geri kalan bölümlerini oluşturur. Sever Demir ayrıca saray nakışhanesindeki sanatçılar sayesinde Osmanlı sanatının Kanunî, II. Selim ve III. Murad zamanlarında doruğa ulaştığını yazar.

Kullanıldığı belgeler ve kitâbeler

Sever Demir, Umur'a dayanarak III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) sikkelerde yalnızca tuğra formunun kullanıldığını yazar. Tuğranın mimaride kullanımına gelince, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesi İstanbul'da Nişancı Mehmed Paşa Camii'nin kitâbesine konulan bir III. Murad tuğrasını anar. Madde, caminin banisinin görevi gereği bu tuğrayı çekmeye alışkın biri olduğunu vurgular. Bu örnek, nişancılık makamının tuğra çekme işiyle bağını bir yapı üzerinde gösterir.

Edebiyatta

Tuğrayı konu edinen şiirler bu dönemde de görülür. Topal'a göre Kelâmî (ö. 1595), Bağdat valisi Çağalazâde Yusuf Sinan Paşa için 25 beyitlik bir kaside yazmıştır. Şiirin tamamında tuğra genel biçimi ve işleviyle tasvir edilir; 13. beyit Sultan III. Murad'ın tuğrasından söz eder. Topal, bunu tuğra redifli tek örnek olarak değerlendirir.

Padişahın biyografisi için bkz. III. Murad'ın biyografisi.