III. Murad
Padişah
1590 Ferhad Paşa Antlaşması'yla doğuda geniş kazançların sağlandığı saltanat.
Hayatı ve tahta çıkışı
III. Murad, 4 Temmuz 1546'da Manisa yakınındaki Bozdağ yaylağında doğdu. Babası, o sırada Saruhan sancağı valisi olan II. Selim'dir. Annesi Nurbânû Sultan, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre aslen Venedikli Cecilia Baffo'dur. Sünnet düğünü 1557'de Manisa'da yapıldı. Çok genç yaşta Aydın sancağına atandı; babasıyla birlikte Karaman'a, oradan Akşehir sancağına geçti. Babasıyla amcası Bayezid arasındaki Konya savaşı sırasında Konya Kalesi'nin muhafazasında bulundu. 1562'den padişah olana kadar on iki yıl Saruhan sancağını yönetti. Bu dönemde hocası Hoca Sâdeddin Efendi'nin ve harem kalfası Râziye'nin etkisi altında kaldı; Arnavut asıllı Safiye ile burada tanıştı, oğlu Mehmed (III) 1566'da Manisa'da doğdu.
II. Selim'in ölümünü Sokullu Mehmed Paşa ve annesinden öğrenince Mudanya'dan fırtınaya rağmen bir gemiye binerek İstanbul'a geçti. 22 Aralık 1574'te cülûsu ilân edildi ve biat töreni yapıldı. O gece beş kardeşi boğdurularak öldürüldü, babasının cenaze töreni de aynı güne denk geldi. İlk icraatlarından biri Kâbe duvarlarının tamirini emretmek oldu. 5 Ocak 1575'te Eyüp'te kılıç kuşandı.
Sokullu'nun düşüşü ve saray
Saltanatın başında padişah, uzun süredir sadrazam olan Sokullu Mehmed Paşa'ya karşı çevrenin etkisiyle hareket etti. Musâhibi Şemsi Ahmed Paşa ile Dârüssaâde Ağası Gazanfer Ağa, padişahı yönetimi bizzat üstlenmeye yöneltiyordu. Sokullu 1579'da bir suikastla öldürüldü; TDV bunda padişahın rolü olduğuna dair belge bulunmadığını, ancak son zamanlarda sadrazamın devlet işlerinden uzaklaştırıldığını yazar. Ardından sadrazamlık makamı kısa aralıklarla el değiştirdi. Lala Mustafa Paşa ve Koca Sinan Paşa arasındaki rekabet padişahı "vekîl-i saltanat" unvanı gibi geçici çözümlere itti.
Annesi Nurbânû'nun 7 Aralık 1583'te ölümü, sarayda Safiye Sultan ve harem kethüdası Canfedâ Hatun'un ağırlığını artırdı. Murad büyük oranda saraya kapandı, cuma selâmlıklarını bile uzun süre ihmal etti. Kaynaklar hastalığından söz eder ve Schweigger sara hastası olduğunu yazar. Vefatında kırk dokuz çocuğu hayattaydı.
Safevî ve Habsburg savaşları
Saltanatın belirleyici olayı 1578'de başlayan Osmanlı-Safevî savaşıdır. Şah Tahmasb'ın 1576'daki ölümünün ardından İran karışıklığa girmişti; sınırdaki çatışmalar ve II. İsmâil'in Anadolu'ya yönelik faaliyetleri sefer gerekçesi oldu. Kafkasya ve Şirvan'da ilerlendi. Özdemiroğlu Osman Paşa 1584'te sadrazam yapıldı; 1585'te Tebriz alındı ve 27 Eylül'de padişah adına hutbe okundu, ancak Osman Paşa aynı yıl öldü. Ferhad Paşa 1588'de Gence'ye girdi. Şah Abbas'ın elçisi Haydar Mirza 18 Ocak 1590'da İstanbul'a geldi ve alınan topraklar Osmanlılarda kalacak biçimde barış yapıldı. Savaş mali bakımdan ağır bir yük bıraktı; züyuf akçe yüzünden 1589'da kapıkulu İstanbul'da ayaklandı ve Rumeli beylerbeyi ile başdefterdarın ölümü istendi.
Batıda Kulpa bozgunu (20 Haziran 1593) üzerine Koca Sinan Paşa'nın ısrarıyla Avusturya'ya savaş kararı alındı. Yanıkkale 27 Eylül 1594'te alındı. Erdel, Eflak ve Boğdan voyvodaları bu sırada Habsburg yanlısı ittifaka katıldı. Bu savaş, Batı literatüründe "Uzun Harp" olarak anılır ve TDV'ye göre Osmanlı bünyesinde derin değişiklikler doğurdu.
Dış politikada İngiltere ile ilişkiler gelişti: 1579'da bir ticaret imtiyazı verildi, 1580'de bütün İngiliz tüccarlarına serbest ticaret hakkı tanıyan ahidnâme çıkarıldı. Kraliçe I. Elizabeth ile mektuplaşıldı.
Kültür ve ölümü
Dinî ve tasavvufî şiirlerini "Murâdî" mahlasıyla kaleme aldı. Dünya tarihine merak sardı; Târîh-i Hind-i Garbî ve Fransa tarihi gibi eserlerin hazırlanmasını sağladı. Manisa'daki külliyesi Mimar Sinan'ın planlarına göre yapıldı; cami 1586'da, medrese, imaret, han ve tabhâne 1592-93'te tamamlandı. Ayasofya'ya iki minare, minber, kürsü ve mahfil ekletti; Mekke ve Medine'de birer medrese yaptırdı.
17 Ocak 1595'te öldü. Ölümünden yaklaşık yirmi gün önce soğuk algınlığı geçirmişti; kaynaklar mesane, mide veya böbrek rahatsızlığından söz eder. Ayasofya hazîresine gömüldü, yerine III. Mehmed geçti. Dönemin ıslahat risâleleri, devlet işlerine karışan saray çevrelerini ve kapıkulu sayısındaki artışı eleştirir. TDV ise bu sorunları büyük ölçüde iki ağır savaşın sonucu sayar.
Kronoloji
- 1546 — Bozdağ'da doğum
- 22 Aralık 1574 — Tahta çıkış
- 1578 — Safevî savaşının başlaması
- 1579 — Sokullu Mehmed Paşa'nın öldürülmesi
- 1585 — Tebriz'in alınması
- 1589 — Züyuf akçe ayaklanması
- 1590 — İran ile barış
- 1593 — Avusturya savaşının başlaması
- 17 Ocak 1595 — Ölümü