III. Mustafa Tuğrası
1768–1774 Rus savaşının padişahı; Topçu Mektebi (1772) ve Sürat Topçuları Ocağı (1774) gibi askerî yenilikler denedi.
Tuğranın okunuşu
III. Mustafa tuğrası, tuğra metnindeki bir sıra değişikliğinin örneği olarak anılır. Zarif Orgun, Yıldırım Bayezid'den beri babanın adından sonra okunan "han" unvanının I. Mahmud'dan itibaren padişahın kendi adından sonra okunmaya başladığını yazar ve bunu şu iki örnekle gösterir: II. Murad tuğrasında "Murad ibn-i Mehmed Han", III. Mustafa tuğrasında "Şah Mustafa Han ibn-i Ahmed el-muzaffer dâimâ". Metinde padişahın adı, "han" ve "şah" unvanları, babası III. Ahmed'in adı ve dua yer alır.
Böylece III. Mustafa'nın tuğrası, Orgun'un yeni sırayı belgelemek için seçtiği tuğralardan biridir. Aynı levha serisinde I. Abdülhamid için "Şah Abdülhamid ibn-i Ahmed Han" okuması verilmiştir; bu okumada "han" hâlâ baba adından sonradır. Orgun'un okumaları arasındaki bu fark, harflerin üst üste bindiği istifte sıranın her zaman kesin okunamadığına işaret eder.
Yapısı
Tuğranın bölümleri klasik düzeni sürdürür: sere (kürsü), iki beyze, üç tuğ, zülfeler ve kol (hançer). Derman'a göre XVIII. yüzyılda tuğraya bir ölçü getirme çabası başlamıştır; kürsünün boyu esas alınmış, dış beyze, iç beyze ve zülfeler buna göre ayarlanmış, tuğranın yüksekliği kürsü boyunun iki katı sayılmıştır. Derman bu çabaların yine de tuğrada tam bir âhenk sağlayamadığını söyler. Mustafa Râkım'ın düzenlemeleri III. Mustafa'dan sonra gelir.
Edebiyattaki yeri
Orgun, III. Mustafa'nın tuğrası için yazılmış bir medhiyeyi de tanıtır. Bu şiir, Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki iki medhiyeden biridir ve Bursalı Ali adlı bir kişiye aittir. Öbür medhiye, Şair Vehbî'nin III. Ahmed için yazdığı kasidedir. Orgun, tuğra bölümlerinin adlarını Deny'nin İslâm Ansiklopedisi maddesiyle birlikte bu iki medhiyeden de yararlanarak tespit ettiğini belirtir. Şiirin metni ve beyit sayısı erişilebilen dijital nüshada okunamadığı için burada verilmemiştir.
Kullanıldığı belgeler ve üslubu
Tuğra ferman, berat ve nâmelerde, sikkelerde ve kitâbelerde kullanılırdı. Derman, tuğralı kitâbe geleneğinin III. Ahmed'le başladığını yazar; III. Mustafa dönemi bu geleneğin sürdüğü yıllardır. Tuğrayı çeken nişancı ya da tuğrakeşin adı, erişilebilen kaynaklarda bu padişah için geçmez. Derman'ın genel değerlendirmesine göre XVIII. yüzyılda tezhipsiz ve taşa oyulan tuğralarda eski dönemin zarafeti kaybolmuştu; bu çağ, Râkım'la gelecek yenilenmeden öncedir.
Padişahın biyografisi için bkz. III. Mustafa'nın biyografisi.