III. Mustafa

1768–1774 Rus savaşının padişahı; Topçu Mektebi (1772) ve Sürat Topçuları Ocağı (1774) gibi askerî yenilikler denedi.

Hayatı ve tahta çıkışı

III. Mustafa, III. Ahmed ile Mihrişah Emine Sultan'ın oğludur ve 28 Ocak 1717'de Edirne'de doğdu. Babasının 1730'da tahttan indirilmesinden sonra I. Mahmud ve III. Osman dönemlerine denk gelen şehzadelik yılları, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sıkıntılı, hatta hayatî tehlikeler içinde geçti. III. Osman'ın ortadan kaldırmak istediği bilinen kardeşi Şehzade Mehmed, 22 Aralık 1756'da ani ve şüpheli biçimde, muhtemelen zehirlenerek öldü. Bu ölüm Mustafa'nın önünü açtı: 30 Ekim 1757'de tahta çıktı, 4 Kasım'da kılıç alayı yapıldı.

İlk yıllar ve ekonomik tedbirler

İlk icraatları geniş kitleleri memnun edecek nitelikteydi. Mukataa ve zeamet rüsumu affedildi, yenilenmesi gereken berat harçları yarıya indirildi. Hac yolunu tehdit eden gelişmelere sert önlemler alındı. Yolsuzluğa karışan Eski Saray Baltacı Ocağı kaldırıldı, Dârüssaâde ve Silâhdar ağalarının has gelirleri iptal edildi; bu tasarruf bin keseyi aştı ve 1759'da iki bin keseye çıktı. TDV, bu tedbirlerin padişaha cimrilik töhmeti yüklediğini ve defterdarlığın önem kazandığını belirtir. Kalitesiz ama ucuz Avrupa mallarının iç pazarı doldurmasına karşı çıktı; ancak bu tutum tutarlı bir ekonomik programdan çok yasaklarla sınırlı kaldı.

Tahta çıktığında devlet 1739 Belgrad Antlaşması'ndan beri Avrupa'da barış içindeydi ve mali bakımdan rahat görünüyordu. TDV bu dönemi yenilenmelerin yapılmadığı "kayıp yıllar" diye niteler. Mısır'da Bulutkapan Ali Bey kendi adına sikke bastırıyor, Tunus ve Cezayir merkezden neredeyse bağımsız hareket ediyordu. Padişah askerî ıslahatın, özellikle Yeniçeri Ocağı'nın düzeltilmesinin gerekliliğini biliyordu; ancak bu konuyu açmayı bile tehlikeli saydı. Bu zorunluluğu ağzından kaçıran defterdar Hilmi Efendi'yi önce görevden aldı, sonra idam ettirdi.

Prusya ve Rusya savaşı

Prusya Kralı II. Friedrich ile ittifak arayışı, Sadrazam Koca Râgıb Paşa'nın tedbirli siyasetiyle sonuçsuz kaldı. Râgıb Paşa 8 Nisan 1763'te öldü; padişah sonradan Ahmed Resmî Efendi'yi Berlin'e gönderdi, fakat Friedrich'in cevabı artık çok geç olduğuydu. TDV, 1768'de başlayan Rus savaşının açılmasında padişaha büyük sorumluluk yükler. Savaş yeterli hazırlık yapılmadan, altı ay önceden ilân edildi. Sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa önce sınır kalelerinin takviyesini önermişti. Haziran 1769'da Hotin önlerinde elde edilen bazı başarılar üzerine padişah "gazi" ilân edildi. 6-7 Temmuz 1770'de Rus donanması Çeşme'de Osmanlı filosunu yaktı. Memleketeyn ve Kırım Rus işgaline uğradı (Temmuz 1771). Avusturya ile 1771'de yapılan ittifak antlaşması külliyetli paraya mal olmuş, Lehistan'ın taksimini (1772) kolaylaştırmaktan başka işe yaramamıştı. Fokşan ve Bükreş görüşmeleri (1772) fırsatı kaçırdı; Rusya Kırım'ın ilhakını barışın vazgeçilmez şartı sayıyordu. Padişahın halifelik sıfatı da bu görüşmelerde tartışma konusu oldu.

Askerî alandaki girişimler sınırlı kaldı: Boğaz kalelerinin tahkimi, yeni gemiler, Tophane ve Topçu Ocağı'nın ıslahı. Baron de Tott'un teknik hizmetinden yararlanıldı. Ekim 1772'de açılan Topçu Mektebi bir yıl kadar çalışabildi; 10 Ocak 1774'te Sürat Topçuları Ocağı kuruldu. TDV, onun dönemine atfedilen Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun'un gerçekte kardeşi ve halefi I. Abdülhamid devrinde, 29 Nisan 1775'te açıldığını yazar.

Yapıları ve ölümü

22 Mayıs 1766 depremi İstanbul'da büyük yıkım yaptı. Padişah başta Fâtih Camii olmak üzere Eyüp Sultan Camii, Kapalı Çarşı, surlar, Tophane ve Kızkulesi'nin onarımında rol aldı. Fâtih Camii'nin yeniden yapımı 1245 kese tuttu. Şehre su getiren Atîk Bend onarıldı ve yeni bir bend (Bend-i Cedîd) yapıldı. Lâleli Külliyesi (1760-1764), Üsküdar'daki Ayazma Camii (1758-1761) ve Zeyneb Sultan Camii (1769) onun dönemindendir. Ayrıca Sakarya Nehri'ni Sapanca Gölü ve İznik Körfezi'ne bağlama projesi üzerinde çalıştı.

Savaşın kahrı sağlığını bozdu ve 21 Ocak 1774'te öldü; Laleli Camii yanındaki türbeye gömüldü. Küçük Kaynarca'nın ağır şartları kardeşi I. Abdülhamid'e kaldı. TDV onu sağlam muhakeme gücü olan, adaletli, tutumlu, hayır sever biri olarak tanıtır. Kâtibzâde Mehmed Refî Efendi'den hat öğrendi, "Cihangir" mahlasıyla şiir yazdı. Astrolojiye aşırı düşkündü; eşref saat gözetmeden iş görmezdi. Sekiz sadrazam ve dokuz şeyhülislâm değiştirdi. Sekiz kızı ve iki oğlu oldu: III. Selim ve Mehmed.

Kronoloji

• 1717 — Edirne'de doğum
• 30 Ekim 1757 — Tahta çıkış
• 1763 — Râgıb Paşa'nın ölümü; Prusya'ya elçi
• 1766 — İstanbul depremi
• 1768 — Rusya ile savaşın başlaması
• 1770 — Çeşme
• Ekim 1772 — Topçu Mektebi
• 21 Ocak 1774 — Ölümü