III. Selim Tuğrası

Nizâm-ı Cedid ile Batı tarzı orduyu kurmaya çalıştı; bu yüzden tahttan indirildi.

Tuğranın okunuşu

III. Selim'in tuğra metni, belgelenmiş kuralların ışığında "Şah Selim Han bin Mustafa el-muzaffer dâimâ" kalıbına uyar. Zarif Orgun'a göre "şah" unvanı II. Mahmud'a kadar bütün padişah tuğralarında yer alır; "han" ise I. Mahmud'dan beri padişahın kendi adından sonra okunur. Bu okuma kalıba dayanır. Orgun'un III. Selim için yayımladığı levha, erişilebilen dijital nüshada okunamadığından sıra, örnek belgeler üzerinde denetlenmelidir. Metinde padişahın adı, babası III. Mustafa'nın adı, iki unvan ve dua bulunur.

Orgun, "şah" kelimesinin bu dönemde özgün yazılışından uzaklaştığını da ekler. I. Abdülhamid, III. Selim ve II. Mahmud tuğralarında kelime güçlükle okunur; özellikle he harfleri bir harften çok süs gibi stilize edilmiştir.

Yapısı ve geçiş dönemi

III. Selim tuğrası, Mustafa Râkım'ın yeniliklerinden hemen önceki evreye düşer. M. Uğur Derman, İstanbul'daki yapılar üzerinde III. Selim tuğralarına pek rastlanmadığını, bulunanların eski anlayışa uyduğunu belirtir. Bunlardan biri ise Râkım'ın getirdiği yeniliğe kısmen yaklaşmıştır. Derman'a göre bu tuğranın getirildiği çeşmenin celî ta'lik kitâbesi, Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi'ye ait olduğu bilinen bir yazıyla 1217 (1802) tarihini taşır; tuğra da aynı yıla aittir.

Bu ayrıntı, tuğra tarihinde bir eşiği gösterir. 1802'de eski çizim üslubu ile Râkım'ın düzenlemesi bir arada görülür; birkaç yıl sonra IV. Mustafa için çekilen 1223 (1808) tarihli tuğrada yeni üslup daha yerleşmiş biçimde belirir.

Edebiyattaki yeri

Ahmet Topal'ın tuğrâiyye incelemesinde iki şiir, adı "Selim" olan bir padişahın tuğrasıyla ilişkilendirilir. Birincisi Şeyh Gâlib'in (ö. 1799) 18 beyitlik şiiridir; ilk sekiz beyit tuğranın yapısını ve bölümlerini anlatır. Şiirin başlığı, Ârif Efendi'nin eliyle çekilmiş padişah tuğrasını anar. İkincisi Enderunlu Vâsıf'ın (ö. 1824) 12 beyitlik kasidesidir; Hırka-i Şerif'e takılan Sultan Selim'in tuğrası ilk sekiz beyitte ayrıntılı biçimde anlatılır. Topal, Gâlib'in şiirinde padişahı "II. Selim" diye yazar. Gâlib'in 1799'da öldüğü göz önüne alınırsa bu padişahın III. Selim olması gerekir; makalede numara büyük olasılıkla yanlış verilmiştir. Bu bilgi yine de kesin değildir.

Kullanıldığı belgeler

Tuğra, ferman ve beratlarda, sikkelerde ve kitâbelerde kullanılırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Nişancı" maddesine göre nişancılık makamı 1836'da kaldırılmıştır; III. Selim dönemi (1789-1807) bu tarihten önceki evreye aittir. Bu padişahın tuğralarını çeken kişilerin adı erişilebilen kaynaklarda verilmez.

Padişahın biyografisi için bkz. III. Selim'in biyografisi.