III. Selim

Nizâm-ı Cedid ile Batı tarzı orduyu kurmaya çalıştı; bu yüzden tahttan indirildi.

Hayatı ve tahta çıkışı

III. Selim, III. Mustafa ile Mihrişah Sultan'ın oğludur ve 24 Aralık 1761'de doğdu. I. Mahmud ve III. Osman'ın çocuğu olmadığı için hânedanda yaklaşık kırk yıldır erkek şehzade doğmamıştı; doğumu bir hafta süren şenliklerle kutlandı. Eğitimine beş yaşında törenle (24 Ekim 1766) başladı. Babası onu Tophane ve Tersane denetimlerine, elçi kabullerine götürerek devlet işlerine alıştırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi, ıslahatçı zihniyetini bir baba mirası olarak değerlendirir; Avrupa'daki gelişmelerin etkisinden de uzak kalmadığını yazar.

Babası 1774'te ölünce tahta amcası I. Abdülhamid çıktı ve yeğenine iyi davrandı. Ancak 1783'te Kırım'ın ilhakından sonra amcası aleyhine havanın bozulması üzerine Selim'in tahta geçirilmesi söylentileri ciddiyet kazandı. Taraftarı sayılan Sadrazam Halil Hamîd Paşa 1785'te azledilip öldürüldü. Selim on beş yıllık şehzadelik dönemini Şimşirlik Dairesi'nde geçirdi. 7 Nisan 1789'da yirmi sekiz yaşında tahta çıktı ve ilk iş olarak on beş yıldır ayrı kaldığı annesini Eski Saray'dan yanına aldı.

Savaşın sonu ve Nizâm-ı Cedîd

Tahta çıktığında Rusya ve Avusturya ile savaş sürüyordu. Padişah bizzat sefere çıkmayı denedi, ehil komutan bulmakta zorlandı ve bazen kura ile atama yaptı. Prusya ile ittifak için uğraştı, buna karşı çıkan çevreleri fetvayla susturdu (1790). Savaşa zaferle son vermek istedi, ancak sadrazam Koca Yusuf Paşa başta olmak üzere ordu ileri gelenleri tek bir dilekçeyle barış talep etti. TDV bunu Osmanlı tarihinde emsali görülmemiş bir boykot sayar. Savaş barışla sona erdi ve bu deneyim Selim'in kapsamlı bir yenileşme gereğini kavramasını sağladı.

TDV'ye göre Nizâm-ı Cedîd 1792'de başladı. Selim eski düzenin adamlarıyla reform yapılamayacağını düşünüp kendine yakın bir ekiple yola çıktı; savaş komutanlarının neredeyse hepsini değiştirdi, timarları denetime aldı. Avrupa tarzında eğitilmiş bir ordu ve yeni bir donanma kurdu. Bu masrafı karşılamak için ayrı bir hazine (İrâd-ı Cedîd) oluşturdu. Londra'da (1792) ve Paris, Berlin, Viyana'da (1797) daimî elçilikler açıldı; Avrupa'dan mühendis, gemi ustası ve eğitmen getirildi. Mühendishâne-i Bahrî geliştirildi, Hasköy'de kara mühendishânesi (1795) ve matbaa (1797) kuruldu, Levent ve Üsküdar'da büyük kışlalar yapıldı. Gayrimüslim tebaadan isteyenlere Avrupa tüccarı beratı verildi; D'Ohsson seksen iki gemilik bir ticaret filosundan söz eder.

İç ve dış sıkıntılar

Merkezî otoriteyi güçlendirme çabası istenen sonucu vermedi. Pazvandoğlu, Tepedelenli, Cezzar gibi güçlü âyanlar bertaraf edilemedi. Balkanlar'ı kasıp kavuran Kırcalı çeteleriyle uğraşıldı (1796). Sırp isyanı 1804'te ilk kez ulusal bir hareket olarak ortaya çıktı. 1806'da Vehhâbîler Mekke ve Medine'yi ele geçirdi. Temmuz 1798'de Fransa Mısır'a girince Osmanlı, Rusya ve İngiltere ile ittifak edip Ocak 1799'da Fransa'ya karşı savaşa girdi. TDV, 1802'de Fransızlar Mısır'dan çekilirken az sayıda da olsa nizamlı askerin başarılarının görüldüğünü belirtir.

Mart 1805'te yirmi-yirmi beş yaş arası için zorunlu askerlik denendi, tepki üzerine bırakıldı. Ertesi yıl aynı uygulama Rumeli'ye genişletilince Edirne Vak'ası çıktı. Padişah sadrazamı yalnızca azledip sürgüne gönderdi, reformcu şeyhülislâmı da görevden almak zorunda kaldı. Şubat 1807'de İngiliz filosunun Çanakkale'yi geçip İstanbul önüne gelmesi iktidarına ağır darbe vurdu.

Kabakçı isyanı ve ölümü

Ordu sefere çıkmışken Boğaz yamaklarının başlattığı Kabakçı Mustafa isyanı dört gün içinde Selim'i tahttan indirdi (25-29 Mayıs 1807). İsyancılar on bir kişilik Nizâm-ı Cedîd listesinin idamını istedi. Selim tahtta kalmak umuduyla İrâd-ı Cedîd'i kaldırdı, yine de tahtını kurtaramadı. Yerine IV. Mustafa geçti.

Alemdar Mustafa Paşa çevresindeki Selim taraftarlarının darbe girişimi 28 Temmuz 1808'de saraya hücumla başladı; Alemdar içeri girdiğinde Selim'in cesediyle karşılaştı. Selim yirmi kadar katille boğuşmak zorunda kalmıştı. Ertesi gün babasının Lâleli'deki türbesine gömüldü. Yerine II. Mahmud tahta çıktı. TDV, reformlarının haklılığının on beş yıl içinde anlaşılmaya başladığını yazar: 1820'lerde Mora'daki Rum ayaklanmasının Batı tarzı eğitimli Mısır kuvvetlerince bastırılması, Selim'in itibarının iadesine yol açtı.

Şiir ve musiki

Selim "İlhâmî" mahlasıyla hacimli bir divan yazdı, Mevlevî idi ve Şeyh Galib'i himaye etti. TDV'ye göre musikişinaslığını şairliğinden üstün görürdü ve sûzidilârâ makamını bulup düzenledi. Okmeydanı'nda 900 gez (yaklaşık 594 m) ok attığı aktarılır. Vauban'ın eserlerini tercüme ettirdi, topçuluk ve fişek konusunda bir risale yazdı. Kasımpaşa, Beşiktaş ve Galata mevlevîhânelerini onarttı, Eyüp Sultan Türbesi'nin şebekelerini som gümüşten döktürdü, Üsküdar'da Selimiye semtini kurdu (1802'de Mühendishâne Matbaası buraya taşındı).

Kronoloji

• 1761 — Doğum
• 7 Nisan 1789 — Tahta çıkış
• 1792 — Savaşın sona ermesi; Nizâm-ı Cedîd'in başlangıcı
• 1795 — Hasköy mühendishânesi
• 1798 — Fransa'nın Mısır'ı işgali
• 1806 — Edirne Vak'ası
• 25-29 Mayıs 1807 — Kabakçı Mustafa isyanı; tahttan indirilme
• 28 Temmuz 1808 — Ölümü