IV. Mehmed (Avcı) Tuğrası

Köprülüler döneminin başında tahta çıktı; II. Viyana Kuşatması'nın yenilgisi onun saltanatına denk geldi.

Tuğranın okunuşu

IV. Mehmed tuğrası, Zarif Orgun'un levhalarında "Şah Mehmed ibn-i İbrahim Han el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Metinde padişahın adı, "şah" unvanı, babası I. İbrahim'in adı, baba adından sonra okunan "han" ve dua bulunur. Tuğra metni, kardeşleri II. Süleyman ve II. Ahmed'in metinleriyle yalnızca padişahın adında ayrılır; üçünün de babası İbrahim'dir.

Bu okuma, I. İbrahim döneminden kalan bir kayıtla uyumludur. Orgun'un tanıttığı Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi muhtırasında İbrahim'in tuğrası "Şah İbrahim ibn-i Ahmed Han el-muzaffer dâimâ" diye okunur; oğul Mehmed'in tuğrası da aynı kalıpla yazılır.

Yapısı

Tuğra klasik bölümlerini korur: sere (kürsü), sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların ucundan inen zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). M. Uğur Derman'a göre bu dönemde "şah" kelimesindeki şîn harfi tek dişe inmiş, iki he harfi ise okunmayan süs unsurlarına dönüşmüştür.

Kullanıldığı belgeler

Seçil Sever Demir, Dîvân-ı Hümâyun'da hazırlanan ferman, berat ve ahidnâmelerde divanî yazının kullanıldığını anlatır ve örnek olarak IV. Mehmed'e ait 1659 tarihli bir fermanı gösterir. Tuğra bu belgelerin üst tarafına çekilirdi. Sever Demir, Umur'a dayanarak III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) sikkelerde yalnızca tuğra formunun kullanıldığını da aktarır. IV. Mehmed bu aralığın son padişahıdır.

Nişancı makamı, TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Nişancı" maddesine göre bu çağda gerilemektedir: XVII. yüzyılın ikinci yarısında Tevkiî Abdurrahman Paşa, nişancılığın görev ve törenle ilgili kurallarını anlatan bir kanunnâme yazar.

Edebiyattaki yeri

IV. Mehmed'in tuğrası bir kasideye de konu olmuştur. Ahmet Mermer'in divan şiirinde tuğra tasvirleri üzerine incelemesine göre Nâilî-i Kadîm (ö. 1666), IV. Mehmed'in tuğrasını çizen Defterdar Ahmed Paşa'yı öven bir kaside yazmıştır. Ahmet Topal'ın aktardığına göre bu kaside "Der-Sitâyiş-i Defterdar Ahmed Paşa" başlığını taşır ve 19 beyitten oluşur; şiirin tamamında tuğranın yapısıyla ilgili ayrıntılı tasvirler yer alır. Şiir hüsn-i hat terimleri bakımından zengin bir kelime kadrosu içerir.

Bu kayıt, IV. Mehmed tuğrasının çizimini yürüten bir kişinin adını verdiği için kıymetlidir. Ancak erişilebilen kaynaklar Ahmed Paşa'nın görevinin kesin niteliğini ya da çektiği belgeleri belirtmez.

Padişahın biyografisi için bkz. IV. Mehmed'in biyografisi.