IV. Mehmed (Avcı)

Köprülüler döneminin başında tahta çıktı; II. Viyana Kuşatması'nın yenilgisi onun saltanatına denk geldi.

Hayatı ve tahta çıkışı

IV. Mehmed, 2 Ocak 1642'de İstanbul'da doğdu. Babası Sultan İbrâhim, annesi Hatice Turhan Sultan'dır. Çocukluğunu sarayda geçirdi; hünkâr imamları Şâmî Yûsuf ve Şâmî Hüseyin efendiler ona ders verdi. Babasının tahttan indirilmesinin ardından 8 Ağustos 1648'de tahta çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi yaşını yedi olarak yazar; doğum tarihinden hesaplandığında altı yıl sekiz aya yakındır. Biat töreni kısa tuttu, kılıç kuşanma töreni bir hafta sonra Eyüp Sultan Camii'nde yapıldı. Tahta çıkışından kısa süre sonra, kendisini yeniden tahta geçirmeye kalkışacaklar çıkmasın diye babası İbrâhim öldürüldü.

Çocuk padişahın ilk sekiz yılında iktidar büyükannesi Kösem Sultan, annesi Turhan Sultan ve her ikisinin destekçileri arasında paylaşıldı. Ocak ağalarına dayanan Kösem Sultan ile sadrazam Sofu Mehmed Paşa'nın rekabeti, geciken ulûfeler ve yeniçerilerin artan nüfuzu 1648 sonunda Sultan Ahmed Camii Vak'ası'na yol açtı. Bozuk akçe yüzünden enflasyon başladı, Venedik donanması Çanakkale Boğazı'nı kapattı ve İstanbul'da halk saray kapısına dayandı. Küçük vâlide Turhan Sultan'ın çevresindeki saray ağaları 2 Eylül 1651'de Kösem Sultan'ı öldürdü.

Köprülüler dönemi

Kösem Sultan'dan sonra Turhan Sultan ve saray ağaları yaklaşık beş yıl iktidarı elinde tuttu. Bu dönemde sadrazamlar kısa sürede değişti. Tarhuncu Ahmed Paşa gümrükleri ve masrafları denetleyip yeni vergiler koyarak gelirleri artırdı, fakat tepki çekip 1653'te öldürüldü. 4 Mart 1656'da askerler saray ağalarının ölümünü istedi ve padişah buna razı olmak zorunda kaldı; cesetlerin Sultanahmet Meydanı'ndaki bir çınara asılması yüzünden olay Çınar Vak'ası ya da Vak'a-i Vakvakıyye diye anılır. Aynı yılın haziranında Osmanlı donanması Çanakkale önünde ağır yenilgiye uğramış, İstanbul savunmasız kalmıştı.

Bu bunalımda 15 Eylül 1656'da sadrazamlığa Köprülü Mehmed Paşa getirildi. Mehmed Paşa önce isyan eden sipahi elebaşlarını bertaraf etti, Venedik'i yenerek boğazı açtı, boğaz ağzındaki adaları geri aldı, Erdel meselesini Osmanlı lehine çözdü ve Anadolu'daki Abaza Hasan Paşa isyanını bastırdı. 1661'de yerine oğlu Fâzıl Ahmed Paşa geçti. Onun zamanında Uyvar fethedildi, 1664'te Avusturya ile Vasvár Antlaşması imzalandı ve 1669'da Kandiye'nin alınmasıyla yaklaşık çeyrek yüzyıldır süren Girit meselesi kapandı. 1672'de padişah Kamaniçe seferine çıktı ve Bucaş Antlaşması ile sonuçlanan harekâtta kuşatmayı kurulan otağından izledi; Zuravno çarpışmalarından sonra Lehistan ile barış Kasım 1676'da sağlandı. Fâzıl Ahmed Paşa'nın ölümü üzerine sadrazamlığa Merzifonlu Kara Mustafa Paşa getirildi; Doroşenko'nun Rus çarına geçmesiyle çıkan ilk Osmanlı-Rus savaşı Çehrin seferine ve 1681 Bahçesaray Antlaşması'na uzandı.

Av ve Edirne

Köprülülerin yirmi yılı aşkın sadaretinde padişah devlet işlerinin dışında kaldı. Saltanatının büyük kısmını Edirne'de geçirdi, Mora ve Tesalya'ya kadar uzanan avlara çıktı; "Avcı" lakabı bu tutkudan gelir. Topkapı Sarayı'nın 1665'te yanması ve İstanbul'un ihmali bu dönemin hatıralarındandır. Bununla birlikte TDV, onun tarihe ilgi duyduğunu, Hezarfen Hüseyin Efendi'den tarih dersleri aldığını ve Sırkâtibi Abdi Ağa'ya dönemin olaylarını yazdırdığını belirtir. Edirne'de 1675'te oğulları ve kızı için büyük bir sünnet ve düğün şenliği düzenlendi. Hâfız Post ve Itrî gibi bestekârlar bu devirde yetişti; Evliya Çelebi *Seyahatnâme*'sini bu yıllarda yazdı.

Viyana ve tahttan indirilmesi

Kara Mustafa Paşa, Macar beyi Tököli İmre'ye verilen destekle Habsburg topraklarına sefer açtı ve 1683'te Viyana'yı kuşattı. Padişah ordu ile Belgrad'a kadar geldi, orada kaldı. Kuşatma yenilgiyle bitince Kara Mustafa Paşa Belgrad'da idam edildi. Ardından Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya'nın katıldığı çok cepheli savaş başladı. Vaç yenilgisinden sonra Peşte ve Budin, ardından Macaristan'ın büyük bölümü kaybedildi; Venedik Mora'yı ve Dalmaçya'yı aldı, 1686'da Budin düştü. Ağustos 1687'deki Mohaç yenilgisinden sonra ordu, ulûfe sorunu bahanesiyle sadrazama baş kaldırıp İstanbul üzerine yürüdü. Padişah av takımını dağıtıp tövbe ettiğini duyurdu, fakat sonuç değişmedi.

7 Kasım 1687'de Silivri'de toplanan ocak ağaları kararı aldı; ertesi gün İstanbul'da ulemâ ile devlet ileri gelenleri onu onayladı ve kardeşi II. Süleyman tahta çıkarıldı. IV. Mehmed Edirne'ye götürüldü ve 6 Ocak 1693'te orada öldü. Cenazesi İstanbul'a getirilip annesi Turhan Sultan'ın Yeni Cami yanındaki türbesine gömüldü. Haseki Gülnûş Emetullah Sultan'dan doğan oğulları II. Mustafa ve III. Ahmed daha sonra padişah oldu.

Kronoloji

• 1642 — İstanbul'da doğum
• 1648 — Tahta çıkış; Sultan Ahmed Camii Vak'ası
• 1651 — Kösem Sultan'ın öldürülmesi
• 1656 — Çınar Vak'ası; Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı
• 1664 — Vasvár Antlaşması
• 1669 — Kandiye'nin alınması
• 1672 — Kamaniçe seferi
• 1683 — II. Viyana Kuşatması
• 1687 — Mohaç yenilgisi; tahttan indirilme
• 1693 — Edirne'de ölüm