IV. Murad Tuğrası

Devleti güçlü iradesiyle toparladı; Bağdat'ı geri aldı.

Tuğranın okunuşu

IV. Murad'ın tuğrası için erişilebilen kaynaklarda tek tek belgeye dayanan bir okuma yoktur. Metin dönemin kurallarından çıkarılabilir. Zarif Orgun'a göre "şah" unvanı I. Ahmed'den II. Mahmud'a kadar bütün padişah tuğralarında bulunur; "han" ise I. Mahmud'a kadar baba adından sonra okunur. I. Ahmed'in oğlu Murad için bu kurallar "Şah Murad bin Ahmed Han el-muzaffer dâimâ" kalıbını verir. Kalıp bir belgeden değil, kurallardan alınmıştır.

Yapısı

Tuğra klasik bölümlerini sürdürür: metni taşıyan sere (kürsü), sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, tuğların tepesinden sola kıvrılan zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer). M. Uğur Derman'a göre bu dönemde "şah" kelimesindeki şîn harfi tek dişe inmiş, iki he okunmayan süs öğesi olmuştur. Seçil Sever Demir, kürsünün III. Murad'dan itibaren üstten daralıp üçgene benzediğini yazar; IV. Murad tuğrası bu biçimin devam ettiği çağdadır.

Tuğra çekme yetkisi ve vezirlere dağıtılan kâğıtlar

IV. Murad'ın adı, tuğra çekme yetkisinin siyasî ağırlığını gösteren bir kayıtta geçer. Önce dönemin uygulamasına bakmak gerekir. Derman'a göre vezirlerin sefere çıkmadan önce kendilerine sayılı miktarda beyaz tuğralı ahkâm kâğıdı teslim edilirdi; gereken emir yazıldıktan sonra muhataba gönderilirdi. Sınır eyaletlerinde görevli vezirler de tuğra çekebilirdi.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Kemankeş Mustafa Paşa" maddesi, sadrazam Kemankeş Mustafa Paşa'nın taşradaki vezirlerden bu hakkı almasının hoşnutsuzluk doğurduğunu yazar. Erzurum Beylerbeyi Nasuhpaşazâde Hüseyin Paşa, "Tuğrakeşlik bana mirastır" diyerek ayaklanmıştır; tuğrayı kendisine rahmetli Sultan Murad'ın emanet ettiğini de ileri sürmüştür. Madde padişahın numarasını vermez. Saltanat sırasına bakıldığında bu ifadenin IV. Murad'ı kastettiği düşünülebilir; ancak bu bir çıkarımdır. Ayrıca bu, Hüseyin Paşa'nın kendi iddiasıdır; başka bir belgeyle doğrulandığı kaynaklarda belirtilmez.

Kullanıldığı belgeler

Sever Demir'in Umur'dan aktardığına göre III. Murad'dan IV. Mehmed'e kadar (1570-1687) sikkelerde yalnızca tuğra formu kullanılmıştır. IV. Murad saltanatı (1623-1640) bu aralığın içindedir. Ferman ve beratlarda tuğrayı nişancı çekerdi; vezir, beylerbeyi ve sancak beyleri ise imza yerine "pençe" denen, tek beyzeli bir alâmet kullanırdı. Derman'a göre pençe tuğra gibi üst kısma değil, emir metninin başladığı yerin sağındaki boşluğa konurdu.

IV. Murad tuğrasını kimin çektiğine dair belge erişilebilen kaynaklarda anılmaz.

Padişahın biyografisi için bkz. IV. Murad'ın biyografisi.