IV. Murad

Devleti güçlü iradesiyle toparladı; Bağdat'ı geri aldı.

Hayatı ve tahta çıkışı

IV. Murad, 27 Temmuz 1612'de İstanbul'da doğdu; I. Ahmed ile Kösem (Mâhpeyker) Sultan'ın oğludur. Amcası I. Mustafa'nın akıl sağlığı yerinde olmadığından devlet işleri karışmış, Sadrazam Kemankeş Ali Paşa ile Şeyhülislâm Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi'nin başında bulunduğu ileri gelenler onu indirmeye karar vermişti. Murad 10 Eylül 1623'te on bir yaşında tahta çıktı. Ertesi gün Eyüp'te Aziz Mahmud Hüdâyî'nin elinden kılıç kuşandı. İlk dokuz yıl idare, annesi Kösem Sultan'ın etkisindeki devlet adamlarının elinde kaldı; TDV İslâm Ansiklopedisi bu sürede padişahın olaylar üzerinde bir etkisinin bulunmadığını yazar. Bu yıllarda Erzurum'da Abaza Paşa isyanı çıktı, Bağdat 1624'te Safevîlerin eline geçti, Balıkesir yöresinde Cennetoğlu ayaklandı ve İstanbul'daki sipahi zorbalıkları arttı.

Yönetimi ele alışı

Şubat 1632'de zorbalar Atmeydanı'nda toplanıp sadrazam Hâfız Ahmed Paşa, Şeyhülislâm Yahyâ Efendi ve padişahın yakınlarından on yedi kişinin başlarını istedi; Murad bu istekleri kabul etmek zorunda kaldı. Bir süre sonra, kendisine karşı kışkırtıcı davranan sadrazam Receb Paşa'yı 18 Mayıs 1632'de divandan sonra içeri çağırtıp öldürttü. Sipahileri Sinan Paşa Köşkü'ndeki ayak divanında yemin ettirerek itaate çağırdı, ardından hem İstanbul'da hem eyaletlerde zorbaların takibine girişti. TDV bu sertliğin birçok haksız uygulamaya yol açtığını, ancak asayişi sağladığını yazar; timarların hak edenlere verilmesi için yoklama yaptırılması da bozulmuş timarlı sipahi düzenini toparlama girişimidir. Padişah kıyafet değiştirip şehirde dolaşarak durumu yakından görmeye çalışırdı.

1633'teki büyük İstanbul yangınından sonra Kadızâde Mehmed Efendi'nin etkisiyle kahvehaneler yıktırıldı, tütün yasaklandı; Ağustos 1634'te içki yasağı ilan edilip meyhâneler kapatıldı. TDV, tütün ve içki yasaklarının şiddetle uygulandığını ve cezaların ölüme kadar vardığını belirtir. Bunun yanında İznik kadısının idamı ve Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi'nin Ocak 1634'te boğdurulması ilmiye çevresinde büyük tepki çekti; ansiklopedi onu, şeyhülislâm katline kalkışan ilk padişah olarak anar. Kardeşleri Bayezid ve Süleyman 1635'te, Kasım 1638'de öldürüldü; erkek kardeşlerinden yalnızca İbrâhim sağ kaldı.

Revan ve Bağdat seferleri

Saltanatının belirleyici olayları İran'a karşı iki seferdir. 28 Mart 1635'te Üsküdar'dan yola çıkan ordu Temmuz'da Kars'a ulaştı, on bir günlük direnişin ardından 8 Ağustos 1635'te Revan teslim oldu. Ordunun ayrılmasından sonra şehir Nisan 1636'da yeniden Safevîlerin eline geçti. İkinci sefer 8 Mayıs 1638'de başladı; padişahın bizzat izlediği kuşatma sonunda Bağdat 24 Aralık 1638'de alındı. Murad kentteki İmâm-ı Âzam ve Abdülkādir Geylânî türbelerinin onarımıyla ilgilendi. Sefer sırasında artan damla (gut) hastalığı yüzünden zaman zaman tahtırevanla yol aldı. Antlaşma Kasrışîrin yakınındaki Zühâb'da 17 Mayıs 1639'da imzalandı; sonraki yüzyıllarda da esas alınan bu metin İran savaşlarına son verdi.

Kültür, yapılar ve ölümü

Arapça ve Farsça bilen Murad, "Murâdî" mahlasıyla şiir yazdı, bestelerle uğraştı ve özellikle ta'lik hattını güzel yazdı. Dönemin edebiyatında Nef'î, Veysî, Şeyhülislâm Yahyâ, Koçi Bey; ilim ve seyahat alanında Kâtib Çelebi ve Evliya Çelebi anılır. Nef'î, padişahın emriyle öldürüldü. Topkapı Sarayı'ndaki Revan ve Bağdat köşkleri bu fetihlerin anısına yapıldı; TDV bunları 1636 ve 1639'da tamamlanmış olarak verir ve özellikle Bağdat Köşkü'nü XVII. yüzyılın en yüksek sanat eserlerinden sayar. 1630'daki sel sonrası Kâbe onarımı da onun adıyla bağlantılıdır. Anadolukavağı ve Rumelikavağı kaleleri Kazak akınlarına karşı Boğaz'ı korumak için yaptırıldı.

Venedik ile Avlonya olayı yüzünden ilişkiler gerginleşmiş, 1639'da tazminatlı bir antlaşma yapılmıştı. Murad Venedik'e karşı yeni bir sefer hazırlığındayken hastalandı ve 8 Şubat 1640'ta yirmi yedi yaşında öldü. TDV ölümünü gut ve onu izleyen rahatsızlıkla ilişkilendirir; Wikipedia siroz sebebini gösterir. Kaynaklar bu noktada birleşmez. Cenazesi babası I. Ahmed'in Sultan Ahmed Camii yanındaki türbesine defnedildi, yerine kardeşi İbrâhim geçti.

Kronoloji

• 1612 — Doğum
• 1623 — Tahta çıkış
• 1632 — Receb Paşa'nın öldürülmesi, yönetimi ele alış
• 1633-1634 — Kahvehane ve tütün yasağı, ardından içki yasağı
• 1635 — Revan'ın alınması
• 1638 — Bağdat'ın alınması
• 1639 — Zühâb (Kasrışîrin) Antlaşması
• 1640 — Ölüm