IV. Mustafa Tuğrası

Bir yıllık kısa saltanat; Alemdar Mustafa Paşa tarafından tahttan indirildi.

Tuğranın okunuşu

IV. Mustafa'nın tuğrasının okunuşu için doğrudan bir belgeye dayanan kayıt yoktur; metin dönemin kurallarından çıkarılır. Zarif Orgun'a göre "şah" unvanı II. Mahmud'a kadar bütün tuğralarda bulunur; "han" ise I. Mahmud'dan itibaren padişahın kendi adından sonra okunur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Tuğra maddesinde M. Uğur Derman da aynı gelişmeyi anlatır: "el-muzaffer dâimâ" duası Fâtih Sultan Mehmed'le başlar ve II. Süleyman'dan itibaren "el-" takısıyla kesinleşir; "şah" Yavuz Sultan Selim'le girer ve "şâ" harfi sonraları tek dişe iner, iki "he" ise okunmaz, yalnızca süs olarak kalır. I. Abdülhamid'in oğlu Mustafa için bu kurallar "Şah Mustafa Han bin Abdülhamid el-muzaffer dâimâ" kalıbını verir. Orgun'un levhalarında III. Mustafa için "Şah Mustafa Han ibn-i Ahmed" okuması bulunur; IV. Mustafa'nın tuğrası da aynı düzene uyar, yalnızca baba adı farklıdır. Bu okuma belgeye değil kurala dayanır.

Yapısı ve yeni üslup

Bu tuğra, tuğra tarihinde bir eşiktir. Derman'a göre XVIII. yüzyılda tuğraya ölçü getirme çabaları vardı: kürsü ölçüsü esas alınıp iç ve dış beyze ile zülfe ona uydurulur, tuğra yüksekliği kürsü boyunun iki katı sayılırdı. Bu çabalar tuğranın uyumunu sağlamaya yetmedi. Mustafa Râkım Efendi XIX. yüzyılın başında üç alanda değişiklik yaptı. İlki hattır: harfleri tevkī‘ hattının kalem inceliğine uygun biçimde tek tek düzeltti. İkincisi istiftir: harflerin üst üste dizilişindeki boşlukları dengeli dağıttı ve tuğları belli bir ölçüyle sola yatırdı. Üçüncüsü şekildir: önceki tuğralardaki yayvan kürsüyü ayarlayıp kürsü ile beyze, tuğ, zülfe ve kolun oranını kurala bağladı.

Derman, III. Selim'in 1802 (hicrî 1217) tarihli bir çeşme tuğrasında bu yeniliğe kısmen yaklaşıldığını, aynı üslubun daha yerleşik hâlinin ise Râkım'ın IV. Mustafa için çektiği 1223 (1808) tarihli tuğrada görüldüğünü yazar. Seçil Sever Demir'in aktardığı görüşe göre III. Murad'dan itibaren kürsünün üstü daralıp üçgene yaklaşmıştı; IV. Mustafa'nın tuğrasıyla kürsünün tabanı yuvarlak bir biçim aldı. Aynı kürsünün bugün bilinen son biçimini ise başka bir çalışma II. Mahmud tuğralarına bağlar; kaynaklar bu farkı açıklamaz.

Kullanıldığı belgeler

IV. Mustafa'nın saltanatı yalnızca bir yıl sürmüştür (1807-1808). Demir'in aktardığı Suha Umur'a göre padişahlar tahta çıkarken seçtikleri tuğra biçimini genellikle saltanatları boyunca kullanır, buna göre mühürler yaptırırdı; bir mühür padişahta, bir tane sadrazamda, bir tane Enderun hazinedarında, bir tane de valide sultanda dururdu. Bu kısa sürede çıkan ferman, berat ve sikkelerin hangileri olduğu kaynaklarda sayılmaz. Tuğra o dönemde nişancı tarafından çekilen belgelerin başında yer alırdı; nişancılık ancak 1836'da kaldırıldı.

Üslubu ve tuğrakeşi

TDV'nin "Râkım Efendi, Mustafa" maddesine göre Râkım'a II. Mahmud'un tahta çıkışından sonra sikke-i hümâyun ve tuğra tanzimi görevi verilmiştir; aynı madde onun III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmud için yazdığı tuğralara sonradan değişmeyecek bir biçim kazandırdığını belirtir. Râkım 1826'da öldü. Derman, yeni üslubun doruğunu ondan sonraki II. Mahmud tuğralarında görür; Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyun üzerindeki 1815 tarihli tuğra bunun açık bir örneğidir. Demir, tuğra tarihinde iki hattatı öne çıkarır: Râkım ve onun açtığı yolu estetiğin doruğuna taşıyan Sâmi Efendi.

Padişahın biyografisi için bkz. IV. Mustafa'nın biyografisi.