IV. Mustafa

Bir yıllık kısa saltanat; Alemdar Mustafa Paşa tarafından tahttan indirildi.

Hayatı ve tahta çıkışı

IV. Mustafa, 8 Eylül 1779'da İstanbul'da doğdu. Babası I. Abdülhamid, annesi Ayşe Sîneperver Sultan'dır. Şehzadelik yıllarında klasik bir saray eğitimi gördü; kardeşi Mahmud ile birlikte babasının şehirde yaptığı teftiş gezilerine katıldı. Amcazadesi III. Selim'in çocuğu olmadığından ondan ilgi gördü ve rahat bir şehzadelik geçirdi. Aynı kaynak, Mustafa'nın şehzadeliğinden beri Selim'e karşı yürütülen muhalefetin içinde yer aldığını, kız kardeşi Esmâ Sultan dahil yakınlarının özellikle yeniçeriler arasında onun tahta çıkması için çalıştığını belirtir.

Nizâm-ı Cedîd'e karşı çıkan yeniçeri ve ulemâ muhalefeti Kabakçı Mustafa isyanında birleşti. III. Selim tahttan indirilince Mustafa 29 Mayıs 1807'de (21 Rebîülevvel 1222) padişah oldu. Birkaç gün sonra, 31 Mayıs 1807'de, kaymakam Köse Mûsâ Paşa, Şeyhülislâm Topal Atâullah Mehmed Efendi, kazaskerler ve ocak yöneticileri bir araya gelerek bir hüccet-i şer'iyye düzenledi. Metne göre isyancılardan hesap sorulmayacak, yeniçeriler ise bundan böyle devlet işlerine karışmayacaktı. Padişah bunu onayladı, ancak sözün tutulmadığı kısa sürede görüldü.

Kısa saltanatı

Saltanat, 1806'da başlayan Rus savaşının ortasına denk geldi. Sadrazam İbrâhim Hilmi Paşa'nın başındaki ordu yeniçeri isyanıyla dağıldı, yeni sadrazam Çelebi Mustafa Paşa düzeni sağlayamadı. 24 Ağustos 1807'de Slobozia'da bir yıllık mütareke yapıldı. İstanbul'da ise Mûsâ Paşa ve Atâullah Efendi duruma hâkim olamıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu dönemin kargaşa ve devlet yapısındaki çözülmeyle geçtiğini, reform yanlıları ile karşıtlarının mücadelesine sahne olduğunu yazar.

Selim'in eski çevresi Rusçuk âyanı Alemdar Mustafa Paşa'nın etrafında toplandı. Alemdar, 19 Temmuz 1808'de ordusuyla İstanbul'a geldi, Kabakçı Mustafa'yı öldürttü ve Bâbıâli'yi basıp sarayın önüne dayandı; Şeyhülislâm Mehmed Ârif Efendi aracılığıyla Selim'in yeniden tahta çıkarılmasını istedi. TDV'ye göre Mustafa sarayın kapılarını kapattırdı ve III. Selim ile kardeşi Mahmud'un öldürülmesini emretti. Selim öldürüldü, Mahmud yaralı olarak kurtuldu. Mahmud'a Mustafa'nın bizzat saldırdığı da rivayet edilir; ansiklopedi bunu kaynağıyla birlikte rivayet olarak aktarır. Mustafa 28 Temmuz 1808'de (4 Cemâziyelâhir 1223) tahttan indirildi, hânedanın sağ kalan tek erkeği olarak Mahmud II. Mahmud adıyla padişah oldu.

Ölümü

Alemdar Mustafa Paşa sadrazam olunca Mustafa sarayda bir daireye kapatıldı. Dışarıya, yeniden tahta çıkarılması için haber saldığı kaydedilir. Alemdar yaklaşık üç ay sonra bir baskında öldürülünce isyancılar saraya yürümek istedi. II. Mahmud'un emriyle Mustafa 17 Kasım 1808'de (28 Ramazan 1223) kuşakla boğdurularak öldürüldü; Wikipedia ise 16 Kasım der. Cenazesi babası Abdülhamid'in Bahçekapı'daki türbesine gömüldü. Âsiler arasında tabutun boş olduğuna ve Mahmud'un padişahlığının tanınmayacağına dair söylentiler dolaştı.

Değerlendirme

Eski tarihçiler Mustafa'yı akılsız ve saltanat hırsıyla dolu biri olarak niteler. TDV maddesinin yazarı Kemal Beydilli bu yargının yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini savunur. Ona göre Mustafa, düzensizliğe karışan yeniçerilere karşı sert önlemler aldı, Mühendishâne için yeni bir kanunnâme hazırlattı ve Taksim Topçu Kışlası'na eğitimli asker yerleştirmeyi düşündü. Nizâm-ı Cedîd fikrinden tamamen vazgeçilmediği de bildirilir. Ancak tahttan çok erken indirildiği için yenilik karşısındaki gerçek tutumunu gösterecek bir fırsat bulamadı; ansiklopedi bu soruya kesin cevap vermenin mümkün olmadığını belirtir.

Kronoloji

• 1779 — Doğum
• 29 Mayıs 1807 — Tahta çıkış
• 31 Mayıs 1807 — Hüccet-i şer'iyye
• 24 Ağustos 1807 — Slobozia mütarekesi
• 19 Temmuz 1808 — Alemdar Mustafa Paşa'nın İstanbul'a gelişi
• 28 Temmuz 1808 — Tahttan indirilme; III. Selim'in öldürülmesi
• 17 Kasım 1808 — Ölüm