Kanuni Sultan Süleyman Tuğrası

Osmanlı'nın altın çağı; kanun, mimari, edebiyat ve fetihte zirve. Kırk altı yıl tahttaydı.

Tuğranın okunuşu

Kanûnî'nin tuğrası "Süleymân Şâh bin Selîm Şâh Hân el-muzaffer dâimâ" diye okunur; anlamı "Selim Şah Han oğlu, daima muzaffer Süleyman Şah"tır. Bu metin, Osmanlı tuğrasının unvan bakımından genişlediği bir anı gösterir. Şah unvanı tuğraya babası Yavuz Sultan Selim'le girmişti, ancak yalnız padişahın kendi adına ekleniyordu. Kanûnî bu unvanı babasının adına da koydurarak "şah" kelimesini tuğrada iki kez kullanan ilk padişah olmuştur.

Zarif Orgun'un 1949'da yayımlanan incelemesine göre bu çift "şah" kullanımı oğlu II. Selim ve torunu III. Murad'ın tuğralarında da sürer. Orgun, o güne kadar yayımlanan okumaların çoğunda bu kelimenin gözden kaçtığına da dikkat çeker. Batılı müze kataloglarında metnin "Sultan Selim Han oğlu Sultan Süleyman Han, daima muzaffer" biçiminde serbestçe çevrildiği görülür.

Yapısı ve tezhibi

Tuğra, padişah ve babasının adlarıyla duanın yazıldığı kürsü (sere), soldaki iç içe iki beyze, beyzelerden sağa doğru uzanan kol (hançer), yukarı yükselen üç tuğ ve tuğların tepesinden aşağı kıvrılan zülfelerden oluşur. Kanûnî döneminde bu parçalar tek tek değişmemiş; asıl yenilik, tuğranın bir tezhip alanı olarak işlenmesinde görülür.

Bu dönemin en çok yayımlanan örneklerinden biri New York'taki Metropolitan Museum of Art'ta bulunur (envanter 38.149.1). Yaklaşık 1555-1560 yıllarına tarihlenen ve İstanbul'daki saray nakkaşhanesinde hazırlandığı kabul edilen eser 52,1 x 64,5 cm boyutundadır. Müze 1938'de satın almıştır. Harfler lâcivert boyayla yazılmış ve altınla tahrirlenmiştir. Kürsünün zemini altınla kaplanmıştır. Beyzelerin içi, tuğ araları ve hançerin iki kolu arası saz üslûbu yapraklar, hatâyîler, karanfil demetleri ve çintemani motifleriyle doldurulmuştur.

Bu tezhibin, dönemin saray nakkaşbaşısı Kara Memi'nin üslûbunu yansıttığı ileri sürülür. Ancak hattat ve müzehhip hakkında kesin bir kayıt yoktur. Pınar Toktaş'ın 2023 tarihli çalışması, aynı tuğrada çift tahrir tekniğinin, Haliç işi kıvrımların ve yarı natüralist çiçek bezemelerinin bir arada kullanıldığını tespit eder. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde de Kanûnî'ye ait müstakil bir tuğra bulunur (E. 7816/2).

Kullanıldığı belgeler

Tuğra ferman, berat, ahidnâme ve nâme-i hümâyunların baş tarafına çekilirdi. M. Uğur Derman'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesine göre XV. yüzyılın sonlarından itibaren tuğranın harf araları ve üst kısmı bezenmeye başlamıştır. XVI. yüzyılda ise tuğranın is mürekkebi yerine ezilmiş altınla çekildiği, harflerin farklı renklerle tahrirlendiği örnekler çoğalır.

Önemli kişilere gönderilecek fermanların tezhipli tuğraları önceden hazırlanır, sayıları kayda geçirilerek hazineye teslim edilirdi. Kullanılacağı zaman senetle alınan tuğra, fermanın yazıldığı aynı cins kâğıdın başına yapıştırılırdı. Nişancı da iki kâğıdın birleştiği yere "sahhü'l-vasl" yazarak eklemenin doğruluğunu onaylardı.

Üslubu ve nişancılar

Tuğrayı çekme görevi Dîvân-ı Hümâyun üyesi olan nişancıya aitti. Kanûnî döneminde bu makamda bulunanların en tanınmışı, "Koca Nişancı" diye anılan tarihçi Celâlzâde Mustafa Çelebi'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Nişancı" maddesi, onun dönemin kanunlaştırma çalışmalarında önemli rol oynadığını belirtir.

Derman'a göre XVI. yüzyıl tuğralarındaki parlak tezyinat, harf yapısındaki bazı oran kusurlarını da örtmüştür. Tezhip zayıfladıkça bu kusurlar belirginleşecek, tuğranın harf düzeni ancak XIX. yüzyılın başında Mustafa Râkım'la köklü bir ıslaha kavuşacaktır. Kanûnî tuğrası bu yüzden yazı bakımından değil, tezhip ve renk bakımından klasik dönemin doruğu sayılır.

Padişahın hayatı ve saltanatı için: Hükümdarın biyografisi