Kanuni Sultan Süleyman

Osmanlı'nın altın çağı; kanun, mimari, edebiyat ve fetihte zirve. Kırk altı yıl tahttaydı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Süleyman, 6 Kasım 1494'te Trabzon'da doğdu; babası Yavuz Sultan Selim, annesi Hafsa Sultan'dır. TDV İslâm Ansiklopedisi, bazı kaynaklarda doğum tarihinin farklı verildiğini, Mecdî'nin 1496 yazdığını not eder. Çocukluğunu babasının sancak beyi olduğu Trabzon'da geçirdi; sonra Kefe sancağına gönderildi (1509). Babası tahta çıkınca Manisa sancağına atandı (1513) ve yaklaşık yedi yıl orada kaldı. İlk oğlu Mustafa'nın annesi Mâhidevran ile yakın arkadaşı İbrâhim'in adları bu dönemin belgelerinde geçer.

Yavuz'un ölümünü Manisa'da öğrenen Süleyman, 30 Eylül 1520'de İstanbul'a ulaşıp tahta oturdu. İlk icraatlar arasında Tebriz ve Kahire'den sürülmüş sanatkârların dönmesine izin vermesi, İran ipek ticaretindeki yasağı kaldırması ve genel bir teftiş yaptırması anılır. Lakabı "Kanûnî", ansiklopediye göre XVIII. yüzyılda Dimitrie Cantemir'in eserinde ilk kez geçer, XIX. yüzyıl Osmanlı tarihçileri tarafından benimsenerek yaygınlaşır. Çağdaşı Batılılar ona "Muhteşem" ve "Büyük Türk" demişti.

Seferleri

Saltanatın ilk on yılında iki hedef öne çıktı: Belgrad ve Rodos. Belgrad 1521'de, Rodos 22 Aralık 1522'de teslim oldu; Süleyman Rodos Şövalyeleri'nin başındaki Villiers de l'Isle-Adam'ı kabul etti ve adadan çıkmalarına izin verdi. Yakın arkadaşı İbrâhim Paşa 1523'te sadrazam oldu. 29 Ağustos 1526'da Mohaç Meydan Muharebesi'nde Macar Kralı II. Lajos öldü, Budin'e girildi. Macar tahtı için Habsburg Ferdinand ile János Szapolyai çekişince 1529'da yapılan sefer, Szapolyai'nin tahta oturtulmasından sonra 27 Eylül'de Viyana önüne vardı; yağmur ve soğuk yüzünden kuşatma on yedi gün sonra kaldırıldı. TDV'ye göre padişahın doğrudan Viyana'yı almayı hedeflediği düşüncesi tam doğru değildir. 1532 Alaman seferinde Güns kuşatıldı, fakat V. Karl meydan savaşına çıkmadı.

Doğuda İbrâhim Paşa 1534'te Tebriz'e girdi; Süleyman 30 Kasım 1534'te Bağdat'a girdi, İmâm-ı Âzam türbesini ve Abdülkādir-i Geylânî külliyesini yaptırdı. Irakeyn Seferi'nden Bağdat ve Basra kazanıldı. Ardından İbrâhim Paşa, Mart 1536'da sarayda idam edildi. 1538'de Boğdan seferi yapıldı; aynı yılın 28 Eylül'ünde Barbaros Hayreddin Paşa Preveze'de Andrea Doria'yı yendi. 1541'de Budin doğrudan Osmanlı beylerbeyiliği oldu, 1543'te Estergon alındı ve 1547'de Habsburglarla beş yıllık antlaşma yapıldı. İran'a yönelik 1548 seferi kalıcı sonuç vermedi; üçüncü sefer sonunda Şah Tahmasb ile 1 Haziran 1555'te Amasya sulhu imzalandı. TDV, bu seferlerden Safevîlerin ortadan kaldırılamayacağının anlaşıldığını yazar.

Hânedan, saray ve ölümü

Süleyman, Mâhidevran ve Hürrem Sultan'dan çocuk sahibi oldu. Hürrem'i resmen nikâhına aldı; kaynaklar bunu câriye iken sultan eşi olmanın ilk örneği sayar. İbrâhim Paşa'nın ardından damadı Rüstem Paşa sadrazam oldu (1544). Şehzade Mustafa 5 Ekim 1553'te, Konya Ereğlisi yakınındaki ordugâhta idam edildi. Aynı yıl Cihangir de öldü. Hürrem Sultan Nisan 1558'de öldü. Selim ile Bayezid arasındaki çekişme 30 Mayıs 1559'da Konya ovasında savaşa dönüştü; Bayezid İran'a kaçtı ve 1562'de oğullarıyla birlikte idam edildi. Süleyman ömrünün son on beş yılını tedavisi mümkün olmayan nikris hastalığıyla geçirdi.

Süleymaniye Camii ve külliyesinin inşası 13 Haziran 1550'de başladı ve 7 Haziran 1557'de açıldı. Süleyman Muhibbî mahlasıyla şiir yazdı; çağında Bâkî, Fuzûlî, Zâtî, Hayâlî Bey, Kemalpaşazâde ve Ebüssuûd Efendi yaşadı. 1566'da Malta başarısızlığından sonra son seferine çıkan padişah, Zigetvar kuşatması sırasında 6-7 Eylül 1566 gecesi ordugâhta öldü. Ölümü, kale düşene ve yeni padişah II. Selim gelene kadar gizli tutuldu; cenazesi Süleymaniye'de Ebüssuûd'un kıldırdığı namazdan sonra külliyenin yanındaki türbeye gömüldü.

TDV, onun kırk altı yıllık saltanatının sonraki dönemlerde bir "altın çağ" olarak anıldığını, bu algının ise çağın serinkanlı değerlendirilmesini gölgelediğini belirtir; aynı dönemde mali yük, dinî katılaşma ve hânedan içi gerilimler birikiyordu. Süleyman, imparatorluğunu bizzat gezerek tanıyan son Osmanlı padişahı olarak da anılır.

Kronoloji

• 1494 — Trabzon'da doğum
• 1520 — Tahta çıkış
• 1521 — Belgrad'ın alınması
• 1522 — Rodos'un teslimi
• 1526 — Mohaç
• 1529 — Viyana Kuşatması
• 1534 — Bağdat'a giriş
• 1536 — İbrâhim Paşa'nın idamı
• 1538 — Preveze
• 1553 — Şehzade Mustafa'nın idamı
• 1555 — Amasya Antlaşması
• 1557 — Süleymaniye Camii'nin açılışı
• 1566 — Zigetvar'da ölüm