Sultan Abdülaziz Tuğrası

Avrupa'yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı; donanmayı yeniledi.

Tuğranın okunuşu

Zarif Orgun'un levhasında Abdülaziz'in tuğrası "Abdülaziz Han ibn-i Mahmud el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Metin, öncekilerden belirgin biçimde sadedir: padişahın adı, ardından "han", babası II. Mahmud'un adı ve dua. "Şah" unvanı yoktur. Orgun'a göre bu unvan Abdülmecid'den itibaren tuğralardan tamamen kalkmıştır; Abdülaziz'le birlikte tuğra yalnızca padişahın ve babasının adlarını, aralarında "ibn-i" ile "Han el-muzaffer dâimâ" sözlerini taşır.

Yapısı

Abdülaziz'in tuğrası, Mustafa Râkım'ın XIX. yüzyıl başında yerleştirdiği biçimin sürdüğü bir dönemin ürünüdür. M. Uğur Derman'a göre Râkım hattı, istifi ve kürsünün oranlarını yeniden düzenlemiş, tuğ, beyze, zülfe ve kol arasında ölçü bağları kurmuştu. Râkım'dan sonra tuğranın harf aralarına ve üstüne tezhip yapılmasına artık gerek kalmamış, gerekirse yazı levhası gibi dört yanından süslenmiştir. Bölümlerin adı değişmez: sere (kürsü), sola açılan iç ve dış beyze, yukarı yükselen üç tuğ, zülfeler ve sağa uzanan kol (hançer).

Tuğrakeşleri

Bu çağın tuğrakeşleri, kaynaklarda adlarıyla anılır. Nişancılık makamı 1836'da kaldırıldıktan sonra tuğra çekme işi defter eminine bırakılmış, önemli fermanlara Bâbıâli'nin atadığı tuğrakeşler tuğra çekmiştir. Derman'ın "Tuğra" maddesi Abdülaziz için üç ad sayar: Abdülfettah Efendi, Mehmed Şevket Vahdetî Bey ve Sâmi Efendi. Sâmi Efendi'nin yaşam yılları (1838-1912) ve Vahdetî Bey'in yaşam yılları (1833-1871), Derman'ın Fikriyat'taki yazısında verilir.

Abdülfettah Efendi (1815?-1896), TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1858'de Darphâne'de ser-sikkekenlik görevine getirilmiş, 1860'ta para basımını öğrenmek üzere Viyana ve Paris'e gönderilmiştir. Maddeye göre altın ve gümüş paraların, nişanların, madalyaların ve kâğıt para kalıplarının hazırlanmasında emeği geçmiştir. Bu bilgi, tuğranın sikke ve madalyalarda da kullanıldığı bir çağda tuğrakeşin damga işiyle ilişkisini gösterir.

Kullanıldığı belgeler

Tuğra ferman ve beratlarda, sikkelerde ve kâğıt paralarda yer alırdı. Derman, sikkelerin bir yüzünde padişah tuğrası, öbür yüzünde basım yeri ve tarihini gösteren yazı bulunduğunu, halkın bu yüzden paranın iki yüzüne "yazı" ve "tura" demeye devam ettiğini belirtir. Abdülaziz'e ait belirli bir ferman ya da kitâbe örneği erişilebilen kaynaklarda anılmaz.

Padişahın biyografisi için bkz. Sultan Abdülaziz'in biyografisi.