Sultan Abdülaziz

Avrupa'yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı; donanmayı yeniledi.

Hayatı ve tahta çıkışı

Abdülaziz, 8 Şubat 1830'da İstanbul'da doğdu. Babası II. Mahmud, annesi Pertevniyal Vâlide Sultan'dır. Ağabeyi Abdülmecid döneminde veliaht olarak sarayda yaşadı. Abdülmecid'in ölümü üzerine 25 Haziran 1861'de tahta çıktı. Saltanatının ilk on yılında devlet işleri büyük ölçüde Tanzimat'ın iki önde gelen devlet adamı Âli ve Fuad paşaların elindeydi. Bu nedenle reform politikası kesintisiz sürdü.

Saltanatı

1864 Vilâyet Nizamnâmesi ile taşra yönetimi vilâyet esasına göre yeniden düzenlendi. 1868'de Şûrâ-yı Devlet ve Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye kuruldu; böylece idarî ve yargı işleri birbirinden ayrılmaya başladı. Eğitim alanında 1868'de Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi, 1873'te Dârüşşafaka açıldı. Demiryolu ağı genişledi ve İstanbul'u Avrupa'ya bağlayacak Rumeli hattının yapımına girişildi. 1872'de Haydarpaşa–Pendik hattı hizmete girdi. Telgraf şebekesi de imparatorluğun içlerine kadar uzandı.

Abdülaziz orduya ve özellikle donanmaya büyük önem verdi. Avrupa tezgâhlarına sipariş edilen zırhlılarla Osmanlı donanması 1870'lerde dünyanın üçüncü büyük donanması sayılır hâle geldi. 1863'te Mısır'ı ziyaret etti. 21 Haziran–7 Ağustos 1867 arasında ise Fransa, İngiltere, Belçika, Prusya ve Avusturya'yı kapsayan bir yolculuğa çıktı. Paris'te Uluslararası Sergi'yi gezdi; Londra'da Kraliçe Victoria tarafından Jartiyer nişanı ile onurlandırıldı. Bu, bir Osmanlı padişahının barış zamanında Batı Avrupa'ya yaptığı ilk ziyarettir.

Dış siyasette dönem, kayıplar ve bunalımlarla geçti. Girit'te 1866-1869 arasında büyük bir ayaklanma çıktı. 1867'de Sırbistan'daki kalelerden asker çekilmesi kabul edildi; Romanya'da Prens Karol'un yönetimi tanındı. 1875'te Hersek'te başlayan isyan Balkanlar'daki "Doğu Bunalımı"nı tetikledi.

Malî bunalım ve tahttan indirilişi

1871'de Âli Paşa'nın ölümünden sonra sadrazamlığa getirilen Mahmud Nedîm Paşa, Rusya'ya yakın bir siyaset izledi. Bu dönemde sık sık değişen hükümetler, ağır dış borç yükü ve 1873 kuraklığı hazineyi zorladı. Saray ve donanma harcamaları da bu yükü artırdı. 6 Ekim 1875'te dış borç ödemelerinin yarı oranında askıya alındığı açıklandı. Bu karar Avrupa kamuoyunda Osmanlı'ya karşı sert bir tepki doğurdu.

Artan hoşnutsuzluk üzerine Serasker Hüseyin Avni Paşa, Midhat Paşa ve Mütercim Rüşdü Paşa'nın öncülüğünde 30 Mayıs 1876'da Abdülaziz tahttan indirildi. Önce Topkapı Sarayı'na, 1 Haziran'da Fer'iye sarayına götürüldü. 4 Haziran 1876'da bilekleri kesilmiş hâlde ölü bulundu. Resmî raporda ölümün intihar olduğu bildirildi. Ancak ailesi ve çevresi onun öldürüldüğüne inandı. II. Abdülhamid döneminde 1881'de açılan Yıldız Mahkemesi, ölümün cinayet olduğuna hükmetti. Bu yargılamanın kendisi de siyasî bir dava olarak tartışılmıştır. Abdülaziz, II. Mahmud Türbesi'ne gömüldü.

Kültür ve mirası

Abdülaziz Türk mûsikisiyle ilgilendi; resim ve hatla uğraştı; güreş ve hayvan yetiştirmeye merakıyla da tanındı. Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı ve Aksaray'daki Pertevniyal Vâlide Sultan Camii (1871) onun döneminin önemli yapılarıdır. Saltanatı, Tanzimat kurumlarının yaygınlaştığı, ulaşım ve haberleşmenin geliştiği, buna karşılık borçlanmanın devleti iflasa sürüklediği bir dönem olarak değerlendirilir. Tahttan indirilişi, Kanûn-ı Esâsî'nin ilanına uzanan siyasî sürecin başlangıcıdır.

Kronoloji

• 1830 — İstanbul'da doğumu
• 1861 — Tahta çıkışı
• 1864 — Vilâyet Nizamnâmesi
• 1867 — Avrupa seyahati
• 1868 — Şûrâ-yı Devlet ve Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi
• 1875 — Dış borç ödemelerinin askıya alınması
• 1876 — Tahttan indirilmesi (30 Mayıs) ve ölümü (4 Haziran)